અમદાવાદમાં આ ચોમાસે ફરી પાણી ભરાવાની કઠોર તસવીરો સામે આવી છે. ટીવી9 ગુજરાતી દ્વારા હેલ્મેટ સર્કલ અને પૂર્વના ભૈરવનાથ રોડ પર કલાકો સુધી ઊભેલા પાણીના દૃશ્યો જાહેર થયા છે. બોપલમાં રસ્તાઓ પર વહેતું પાણી અને ઘરોની બાઉન્ડરીએ પહોંચેલો પ્રવાહ પણ કૅમેરામાં કેદ થયો છે. શહેરની નાગરિક સંસ્થા AMCનું વાર્ષિક બજેટ ₹18,518 કરોડ છે, છતાં દર વર્ષે પ્રથમ જ મોટા વરસાદે દાવા અને મેદાન પરના અમલ વચ્ચેનું અંતર ખુલ્લું પડી જાય છે. પ્રશ્ન સીધો છે, યોજના અને બજેટના કાગળ પરથી ક્ષમતા મેદાન પર કેમ સ્થિર રીતે દેખાતી નથી.

મૂળ પ્રશ્ન: ક્ષમતા સામે વાસ્તવિક ભાર

શહેરી સ્ટોર્મ-વોટર ડ્રેનેજ બે સ્તરે કામ કરે છે. ઉપરના સ્તરે ઇનલેટો, માર્ગનું ઢાળ અને ગટર ગ્રીડ છે. નીચલા સ્તરે પમ્પિંગ સ્ટેશનો અને આઉટફોલ દ્વારા નદી કે તળાવમાં ડિસ્ચાર્જ થાય છે. AMC દર વર્ષે પ્રી-મોન્સૂન ડીસિલ્ટિંગ અને મોટર-પમ્પના ઓવરહોલ કરતા હોવાનો દાવો કરે છે. હાલના દૃશ્યો સૂચવે છે કે ક્ષમતા અને ઓપરેશનલ તૈયારીઓનું મૂલ્યાંકન પારદર્શક રીતે સામે આવતું નથી. જો થોડા કલાક માટે વરસાદની ઇન્ટેન્સિટી સિસ્ટમની ડિઝાઇન ધારણાથી ઊંચી હોય, તો કચરાથી બંધ ઇનલેટો, નીચાણવાળા ચોરાહા અને મોડું પમ્પિંગ મળીને લાંબા સમય સુધી પાણી ઊભું રાખે છે. આ સામાન્ય શહેરી ગતિશીલતા છે, પરંતુ દર ચોમાસે સમાન હોટસ્પોટ્સ ફરી દેખાય ત્યારે જવાબદારી ભારે બને છે.

પ્રશ્ન માત્ર વરસાદના જોરનો નથી, પ્રશ્ન છે કે શહેરની સિસ્ટમ કેટલા સમયના વાજબી ગાળામાં પાણી હટાવી શકે છે.

બોપલના દૃશ્યો અને શહેર-વ્યાપી દાવા

ટીવી9ના વીડિયોમાં બોપલમાં રસ્તાઓ નદી સમા બન્યા છે અને કેટલીક સોસાયટીઓની આગળ સુધી પાણી દેખાય છે. રાજકીય રીતે નજર અહીં ખાસ પડે છે, કારણ કે અહીંથી મેયર જોડાયેલા છે. આ દૃશ્યો શહેરી ડિઝાઇનની રેઝિલિયન્સ પર સવાલ ઉઠાવે છે. બીજા વીડિયાના શીર્ષક મુજબ શહેરમાં 20 વર્ષનો રેકોર્ડ તૂટ્યો એવો દાવો થયો છે. પરંતુ IMD કે AMCના કલાકવાર સત્તાવાર આંકડાં જાહેરમાં ઉપલબ્ધ નથી, તેથી હાલ તટસ્થ રીતે આ દાવાને માત્ર ચેનલની રજૂઆત ગણવી પડે. નીતિ ઠરાવ માટે વોર્ડવાઈઝ કલાકવાર વરસાદ અને ડ્રેનેજ ડિસ્ચાર્જનો પ્રમાણિક ડેટા આવશ્યક છે.

હેલ્મેટ સર્કલથી ભૈરવનાથ સુધી: પુનરાવર્તિત હોટસ્પોટ્સ

હેલ્મેટ સર્કલ જેવા મુખ્ય ટ્રાફિક નોડ પર 12 થી 18 કલાક સુધી પાણી ઊભું રહેવાની ફરિયાદો સામે આવી છે, જે ટ્રાન્સપોર્ટ અને વેપાર પર સીધી અસર કરે છે. પૂર્વમાં ભૈરવનાથ રોડ પર નાગરિકોના આક્રોશ દર્શાવે છે કે સ્થળ પર પ્રતિભાવ ધીમો રહ્યો. વર્ષોથી પુનરાવર્તિત થતી જગ્યાઓ સૂચવે છે કે ત્યાં સ્ટોર્મ-વોટર ડિઝાઇન, ઇનલેટ ડેન્સિટી, રોડ કોટિંગના લેવલ અને પમ્પ સ્ટેશનના કટ-ઇન ટાઇમ જેવી પ્રક્રિયાઓનું નિખાલસ મુલ્યાંકન કરવું રહે છે. સત્તાવાર ઓડિટ વિના ચોક્કસ કારણો નિશ્ચિત કરવા શક્ય નથી, છતાં સમસ્યાના સ્વરૂપ પરથી કયા પ્રશ્નો પૂછવા તે સ્પષ્ટ થાય છે.

બજેટ અને આઉટકમ: ખુલ્લું હિસાબ માંગે છે

₹18,518 કરોડના AMC બજેટનો ઉલ્લેખ લોકોમાં સવાલ ઊભા કરે છે, કારણ કે નાગરિકોને મોટો આંકડો સમાધાનની ખાતરી જેવો લાગે છે. હકીકતમાં, આ રકમ શહેરની અનેક સેવાઓમાં વ્યાપી જાય છે, જેમ કે પગાર, આરોગ્ય, સોલિડ વેસ્ટ, માર્ગો, પાણી પુરવઠો, કેપિટલ વર્ક્સ અને દેવા સેવા. તેથી સ્ટોર્મ-વોટર અને પમ્પિંગ માટેનો વાસ્તવિક ખર્ચ, તેની પ્રગતિ અને સાલદર પરિણામોની સાક્ષીઓ શું છે તે ખુલ્લું કરવું જરૂરી છે. બજેટ સામે આઉટકમ માપવા માટે શહેરે નીચેના માપદંડો જાહેર કરવા જોઈએ.

• વોર્ડવાઈઝ સ્ટોર્મ-વોટર નેટવર્ક નકશો, ઇનલેટોની સંખ્યા અને તેમની સર્વિસિંગનું સમયપત્રક.
• દરેક મુખ્ય પમ્પ સ્ટેશનની ઇન્સ્ટોલ્ડ અને પ્રૂવન ડિસ્ચાર્જ ક્ષમતા, અપટાઇમ અને બેકઅપ પાવરની સ્થિતિ.
• પ્રી-મોન્સૂન ડીસિલ્ટિંગના કોન્ટ્રાક્ટ, માપણી પદ્ધતિ અને પોસ્ટ-વેરિફિકેશન રિપોર્ટ.
• ઘટના બાદનું ટર્નઅરાઉન્ડ, એટલે કે પાણી ઊભું રહેવાનો સરેરાશ સમય અને વર્ષવાર તેનું સુધારણ.

આ ડેટા જાહેર કર્યા વિના ચર્ચા ભાવના અને દૃશ્યો પર અટકી રહે છે. જવાબદારીનું બિંદુ નિર્ધારિત કરવા સચોટ આંકડાં અનિવાર્ય છે.

ડિઝાઇન રેઝિલિયન્સની કસોટી અને તાત્કાલિક પગલા

રેઝિલિયન્સનો અર્થ માત્ર મોટાં કેનાલો નથી. માઇક્રો ડ્રેનેજના લાખો નાના નિર્ણય અગત્યના છે. ફીડર ગલીઓમાં ઇનલેટ આવર્તન, રોડ લેવલ અને ફૂટપાથની ઊંચાઈ, સોસાયટી ગેટ આગળના રેમ્પ, ખાનગી પ્લોટોના સબગ્રેડ લેવલ, આ બધી બાબતો મોટી અસર કરે છે. તાત્કાલિક પગલાં સ્પષ્ટ છે. હાઈ ઇન્ટેન્સિટી વરસાદી બાઉટ્સ માટે પ્રાથમિક હોટસ્પોટ્સ પર પૂર્વનિયોજિત મોબાઈલ પમ્પ્સ તૈનાત કરવા જોઈએ. ઇમરજન્સી ડ્રેનેજ કટઓપન માટે સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર જરૂરી છે, જેથી મનાઈવાળા સ્થળોએ પણ જરૂર પડે ત્યારે ઝડપી પ્રવાહ બનાવાય. સૌથી અગત્યનું, દરેક મોટા ઇવેન્ટ પછી 72 કલાકમાં પબ્લિક રિપોર્ટિંગ હોવું જોઈએ, જેમાં બતાવાય કે કેટલા કલાકમાં પાણી ઓસર્યું, ક્યાં બેક-પ્રેશર આવ્યો અને શું સુધારણ નક્કી થયું.

AMC જો બોપલ અને હેલ્મેટ સર્કલ જેવા વિરોધી છેડે પાઇલટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરે, જેમાં વોકેબલ ડ્રેનેજ ઓડિટ, નાગરિકોની એપ આધારિત ક્લીનિંગ રિક્વેસ્ટ અને ડિજિટલ ડેશબોર્ડ પર રિયલ-ટાઇમ રિસ્પોન્સ દેખાડાય, તો વિશ્વાસ ઝડપથી પુનઃસ્થાપિત થઈ શકે છે. આ માટે મોટા મૂડીકાર્ય કરતાં વધારે જરૂરી ઓપરેશન્સ શિસ્ત અને પારદર્શિતા છે.

દાવાની પરખ માટે ડેટા જોડાણ જરૂરી

20 વર્ષનો રેકોર્ડ તૂટ્યો હોવાનો દાવો રાજનીતિ અને વહીવટ બંનેમાં ચર્ચાનું તાપમાન વધારતો છે. જો કલાકવાર ઇન્ટેન્સિટી અસાધારણ હોય તો પણ શહેર તંત્રની ભૂમિકા બદલે નહિ. સિસ્ટમ કેટલા કલાકમાં સામાન્ય બનવી જોઈએ, ક્યા ઝોનમાં નદીનું લેવલ બેક-પ્રેશર આપે છે, કયા સમયગાળા માટે કયા માર્ગો બંધ કરવા પડે છે, આ બધું પૂર્વનિયોજિત હોવું જોઈએ. આ માટે IMDના ઓટોમેટેડ વેધર સ્ટેશનો અને AMCના પમ્પ લોગ્સ વચ્ચે ડેટા-લિન્ક જરૂરી છે. હાલમાં જાહેર ડોમેઇનમાં આ સમન્વય દેખાતો નથી, તેથી ચર્ચા દૃશ્યો અને એન્કર લાઈન સુધી મર્યાદિત રહે છે. આગળ વધવા માટે શહેરને નિકાસ ક્ષમતા સામે વરસાદની વાસ્તવિક તુલના તરત શેર કરવી પડશે.

અંત: નાગરિક હક અને તંત્રની ફરજ

વિષય માત્ર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર નથી, આ નાગરિક હક છે. રસ્તા પર ઊભું પાણી સ્વાસ્થ્ય, અવરજવર અને વેપાર માટે હાનિકારક છે. AMC પાસે મોટું બજેટ અને સાધનો છે, નાગરિકો પાસે પ્રશ્નો છે. બંને વચ્ચેનું પુલ સ્પષ્ટ ડેટા, સમયસર ઓપરેશન અને નિષ્ઠાવાન પોસ્ટ ઇવેન્ટ રિપોર્ટિંગ છે. આગામી વરસાદ પહેલાં આ ત્રણેય પર સ્પષ્ટતા ન આવે, તો આગામી ચોમાસે ફરી એ જ દૃશ્યો કૅમેરામાં કેદ થશે અને વિશ્વાસ વધુ ઝંખાશે. પ્રશ્ન હવે ટાળવાનો નથી, માપવાનો અને સુધારવાનો છે.