પૂર્વ અને મધ્ય ગુજરાતમાં છેલ્લા બે ત્રણ દિવસથી વરસાદ ફરી તીવ્ર બન્યો છે. આજે મહિસાગર અને પંચમહાલ માટે અતિભારે વરસાદનું ઓરેન્જ એલર્ટ છે, દાહોદમાં પણ સમાન ચેતવણી છે, જ્યારે સાબરકાંઠા, અરવલ્લી અને ખેડા માટે યલો એલર્ટ જાહેર છે. હવામાન વિભાગના અનુમાન મુજબ એકસાથે પાંચ પ્રણાલીઓનું પ્રભાવ જોવા મળી રહ્યું છે, એટલે કલાકે કલાકે ઝાપટાંનું સ્વરૂપ બદલી શકે છે. મુદ્દો ફક્ત ભીંજાવટનો નથી. પ્રશ્ન એનાથી મોટો છે કે જિલ્લામાં જિલ્લામાં તીવ્રતા કેમ ચઢી ઉતરે છે અને સ્થાનિક તંત્ર તેનું મેનેજમેન્ટ ક્યાં ખૂંટે છે.

એલર્ટ શું કહે છે અને આજની સ્થિતિ શું છે

ઓરેન્જ એલર્ટનો અર્થ સ્પષ્ટ છે. ભારે થી અતિભારે વરસાદ માટે વહીવટીતંત્ર અને નાગરિકોએ પૂરી સતર્કતા રાખવી જોઈએ. પૂર્વી પટ્ટામાં ખાસ કરી મહિસાગર, પંચમહાલ અને દાહોદમાં આજે જોખમ ઊંચું છે. મોન્સૂન ટ્રફ સાથે ઓછી દબાણવાળી પરિસ્થિતિ, શિયર ઝોન અને પશ્ચિમ તરફથી આવતી બે સિસ્ટમોની અસર જોડાઈ છે, એટલે એક જ વિસ્તારમાં થોડા સમયમાં પરિસ્થિતિ પલટી જાય એવી શક્યતા છે. સમુદ્ર પર હાલત ખરાબ રહેવાની ધારણા હોવાથી માછીમારોને સાવચેતીની સલાહ આપવામાં આવી છે. અમદાવાદમાં વાદળછાયું વાતાવરણ અને છૂટક ઝાપટાંની સંભાવના નોંધાઈ છે.

ટીવી પોર્ટલોએ ભારે વરસાદ અંગે ઓરેન્જ અને કેટલાંક સ્થળે રેડ એલર્ટના ઉલ્લેખ સાથે ચેતવણીઓ પ્રકાશિત કરી છે. સ્થળીય વિડિઓઝમાં પંચમહાલના શહેરા અને ગોધરા સહિતના ભાગોમાં ટૂંકા સમયમાં પાણી ભરાવા અને વાહનવ્યવહાર ધીમો પડવાનો દૃશ્ય દેખાયું છે. આ સ્પષ્ટ કરે છે કે તીવ્ર ઝાપટાં શહેરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર તરત દબાણ ઊભું કરે છે.

જિલ્લામાં જિલ્લામાં તીવ્રતા કેમ બદલાય છે

• પ્રણાલીઓની ગાઢતા અને અથડામણ: અનેક હવામાન પ્રણાલીઓ સાથે કામ કરે ત્યારે ભેજવાળા હવાના ઉછાળા માટે ટ્રિગરો વિસ્તારવાર બદલાય છે. પડોશી જિલ્લાઓ વચ્ચે પણ પહોરે પહોરે તીવ્રતામાં મોટો ફેર આવી શકે છે.
• ધરાકૃતિ અને વનવિસ્તાર: પંચમહાલ અને દાહોદની ઊંચ નીચ ધરતી તથા પૂર્વી પટ્ટાની ટેકરીઓ વાદળ રચનાને અનુકૂળ બનાવે છે. કેટલાક બ્લોકમાં ઓરોગ્રાફિક અસર વધારે દેખાય છે, એટલે યોગ્ય પરિસ્થિતિ મળતા અચાનક ઘન ઝાપટું પડે છે.
• સ્થાનિક કન્વેક્ટિવ બર્સ્ટ: બપોર બાદ તાપમાનના ઊતાર ચઢાવ સાથે ઉપલબ્ધ ભેજ જોડાઈ જાય ત્યારે ટૂંકા સમય માટે ખુબ ઘન મેઘ એકાદ બે તાલુકાને જ નિશાન બનાવે છે. એટલે જિલ્લાની અંદર એક વિસ્તાર ભીંજાઈ જાય અને થોડા કિલોમીટરે હળવું જ રહે.
• પશ્ચિમથી ભેજનું વહન: અરબી સમુદ્ર તરફથી આવતી ભેજ પૂર્વી પટ્ટામાં અટકે ત્યારે સાબરકાંઠા, અરવલ્લી અને મહિસાગર તરફ વાદળની પટ્ટી વધારે સમય ટકે છે. તેની દિશા અને ગતિ થોડે બદલાય એટલે તીવ્રતા તરત સરકી જાય છે.

અર્થ સ્પષ્ટ છે. નિર્ણય બ્લોક લેવલ પર લેવો જોઈએ. જિલ્લાવાર સરેરાશ પરથી ડ્રેનેજ ક્ષમતા કે ટ્રાફિક ડિપ્લોયમેન્ટ ન ગોઠવાય. ટૂંકા ગાળાના પીક ઇવેન્ટ આવે ત્યારે શહેર મિનિટોમાં અટકી જાય છે.

ડ્રેનેજ અને ટ્રાફિક ક્યાં ખૂંટે છે

પ્રથમ, સ્ટોર્મ વોટર ડ્રેનેજ માટે ડિઝાઇન રેઇનના ધોરણ અનેક નગરોમાં જૂના છે. આજના કન્વેક્ટિવ બર્સ્ટ જેટલી ઝડપથી પાણી ખેંચવાની ક્ષમતા મુખ્ય નાળાઓ અને ફીડર લાઈનોમાં નથી. બીજું, ગ્રીડની જોડાણ ક્ષમતા અસમતુલિત છે. અંડરપાસ અને નીચાણ ધરાવતી ચોર્યાસીઓ તરફ પાણી તુરત જાય છે, પરંતુ પમ્પિંગ સ્ટેશનોના સ્ટાર્ટઅપ સમય, વીજ બેકઅપ અને સિનક્રનાઈઝેશન હંમેશા તૈયાર નથી.

ત્રીજું, ગાદમાટી અને ઘન કચરાનો ભાર. પ્રી મોન્સૂન ડીસિલ્ટિંગ કાગળ પર પૂરું બતાવાય છે, પરંતુ પહેલી કે બીજી ભારે ઝાપટામાં જ ગેટ, ગ્રેટિંગ અને ઇનલેટ બંધ થઈ જાય છે. પાનમસાલાના રેપરો અને પ્લાસ્ટિકના થેલા ઇનલેટની પહેલી રક્ષણરેખા ભેદી નાખે છે. ચોથી ખામી, કુદરતી નિકાસ માર્ગો પર આંશિક બાંધકામ અને અનધિકૃત વપરાશ. ગામડાંમાંથી બહાર જતા જૂના નાળિયા અને ખેત નાળાઓ છિન્ન ભિન્ન થતા વરસાદી પાણી શહેરની અંદર ચક્કર કાપે છે.

ટ્રાફિક વ્યવસ્થામાં પડકાર જુદા છે. ભારે ઝાપટા શરૂ થાય ત્યારે પોલીસ અને નગરપાલિકાને ડાયનેમિક રૂટ પ્લાનિંગ અને સિગ્નલ ટાઈમિંગ તરત અમલમાં લાવવાનું રહેશે. વાસ્તવમાં, સ્કૂલ ટાઈમ, ઓફિસ પીક અને ઝાપટાં ભેગા પડે ત્યારે અંડરપાસ બંધ કરવાનો નિર્ણય મોડો લેવાય છે. રિવર્સ ફ્લો સર્જાય છે, એટલે માત્ર ભીંજાવટ નહીં વધે પરંતુ ઇમર્જન્સી વાહનો માટે રસ્તો પણ બંધાઈ જાય છે. નાગરિકોના રિયલ ટાઈમ ફીડ પર આધારિત ડાયવર્ઝન મેસેજિંગનું માળખું પૂરતું કાર્યક્ષમ બન્યું નથી.

હવે શું કરવું, તરત અને આગળ માટે

• હાઈ રિસ્ક વોર્ડનું નકશીકરણ કરો. છેલ્લા બે વર્ષના પાણી ભરાવાના હીટમેપ પરથી દરેક શહેરમાં ટોચના વીસ ચોક પોઈન્ટ નક્કી કરો અને ત્યાં ડેપોટ આધારિત પમ્પ, જનસેટ અને ઝડપી ગાદ ઉચકણી ટીમ 24x7 મૂકો.
• ઇનલેટ ગાર્ડ અને ગ્રેટિંગ માટે મોડ્યુલર ડિઝાઇન અપનાવો. ભારે ઝાપટામાં પાંચ મિનિટે સાફ કરી ફરી ફિટ કરી શકાય એવી વ્યવસ્થા રાખો.
• અંડરપાસ માટે રેઇન ટ્રિગરડ ઓટો ક્લોઝર લાગુ કરો. તીવ્રતા સરહદ વટે એટલે બેરિયર આપમેળે બંધ થાય અને ડાયવર્ઝન સાઇનેજ તરત પ્રકાશિત થાય.
• પ્રી ઇવેન્ટ કોમ્યુનિકેશન મજબૂત કરો. ઓરેન્જ એલર્ટ આવતા જ જિલ્લા સ્તરે સ્કૂલ સમય સૂચીમાં જરૂરી ફેરફારની પૂર્વ જાણ કરો અને હાઈ રાઈઝ સોસાયટીઓમાં બેઝમેન્ટ પાર્કિંગનું તાત્કાલિક પ્રતિબંધિત કરવું સૂચવો.
• નેચરલ ડ્રેનેજ કોરિડોરનું રિકનેક્શન કરો. તાલુકા ડેવલપમેન્ટ પ્લાનોમાં કુદરતી નાળિયાં માટે કાનૂની કોરિડોર નક્કી કરો અને અંશત બંધણો હટાવો. પ્રવાહ સમય ઓછો થશે.
• ડેટા આધારિત ડિપ્લોયમેન્ટ અપનાવો. શહેરના રેઇન ગેજ અને સીસીટીવી એનાલિટિક્સ પરથી અપડેટ થતા રિસ્ક ઈન્ડેક્સથી ટ્રાફિક પોલીસ અને ફાયર બ્રિગેડની ટીમોને શિફ્ટ કરો.

આગળના બે દિવસ, સમજદારીથી પગલાં

આજે અને આવતીકાલે પૂર્વ અને મધ્ય ગુજરાતમાં છૂટાછવાયા ભારે ઝાપટાં શક્ય છે. મહિસાગર, પંચમહાલ અને દાહોદમાં ઓરેન્જ એલર્ટને ધ્યાનમાં લઇ નાગરિકોએ અનાવશ્યક મુસાફરી ટાળવી, નીચાણવાળા માર્ગોના વિકલ્પ નક્કી રાખવા, અને વાહનો બેઝમેન્ટમાં ન રાખવા. સ્થાનિક તંત્રે પમ્પિંગ સેટઅપ, જનસેટ અને ટીમ તાત્કાલિક મોડ પર રાખવી. અંડરપાસ અને નદી પરના નીચાણ પુલ માટે પૂર્વચેતવણી ચિહ્નો સ્પષ્ટ કરવા. દરિયાકાંઠે રહેનારાઓએ માછીમારી પરની સાવચેતીનું કડક પાલન કરવું.

પૂર્વી પટ્ટામાં વરસાદની તીવ્રતામાં આવું ચઢાવ ઉતરાવ હવે નવું સામાન્ય છે. પ્રણાલીઓ બદલાવા બંધ થવાની નથી, એટલે શહેર યોજના, ડ્રેનેજ ગ્રીડ અને ટ્રાફિક પ્રોટોકોલને જલવાયુ અનિશ્ચિતતાને ગણતરીમાં રાખીને અપગ્રેડ કરવા પડશે. એલર્ટ કેલેન્ડર નથી, તે ક્રિયાનિર્દેશ છે. આજે એને અર્થ આપીશું તો આવતી કાલે પાણી ઓછું ઘૂસશે અને શહેર વધારે સ્થિર રહેશે.