અહમદાબાદમાં સૌંદર્યને ચમક આપતી પ્રવૃત્તિઓ અને નાગરિક સેવાઓની દૈનિક ગુણવત્તા વચ્ચેનું અંતર વારંવાર આંખે પડે છે. સેન્ટ્રલ વર્જ અને BRTS રેલિંગ પર જમા થતી ધૂળ દેખાવ બગાડે છે, આ કડવો હકીકત છે. પરંતુ આવી રેલિંગ માટે અંદાજે 8 કરોડમાં ચાર મશીનો ખરીદવાનો AMCનો નિર્ણય સીધો સવાલ ઉભો કરે છે, ખરેખર પ્રાથમિકતા કઈ છે.

સવાલ પહેલી કડીનો: શહેરની દૈનિક જરૂર કે દેખાવ

રેલિંગ ચોખ્ખી હોય તો શહેર સાફ લાગે, તે માન્ય છે. પરંતુ સેવા પિરામિડમાં કઈ કડી પહેલા મજબૂત કરવી, આ હવે મૂળ પ્રશ્ન છે. વોર્ડ સ્તરે મેન્યુઅલ સફાઈનું કવરેજ, દરરોજ કચરો સંકલન, ગેરકાયદે ડમ્પિંગ પર નિયંત્રણ અને વરસાદી ઋતુ પહેલાં ડ્રેનેજની જાળવણી જેવી બાબતો સીધી નાગરિક જીવનને અસર કરે છે. ફ્રન્ટલાઇન સેવાઓમાં ખામી હોય ત્યારે ઊંચી મૂડીવાળી મશીનરી પર ખર્ચ માટે વધુ સખત દલીલો જોઈએ. રેલિંગ સાફ થવી સારી બાબત છે, પરંતુ રસ્તા કિનારે સિલ્ટ ઉઠાવવાની ગાડી મોડે આવે અથવા સ્ટોર્મવોટર ઇનલેટ સિલ્ટથી ભરાઈ રહે તો તકલીફ તરત વધે છે.

મૂડી નહીં, આખું જીવનચક્ર ગણો

મશીન ખરીદી એકવારનો ખર્ચ નથી, તે જીવનચક્ર પ્રતિબદ્ધતા છે. ઇંધણ અથવા વીજળી, સ્પેર પાર્ટ્સ, વોરંટી સર્વિસ, ઓપરેટર ટ્રેનિંગ અને શેડ્યુલ્ડ મેઇન્ટેનન્સ જેવા ખર્ચ વર્ષો સુધી બજેટ પર દબાણ ઉમેરે છે. ચોક્કસ આંકડા જાહેર ન હોય તો પણ નીતિ દૃષ્ટિએ આવશ્યક છે કે વિતરણ પહેલાં જ ઓપરેશન્સ અને મેઇન્ટેનન્સનો અંદાજ, ઉપલબ્ધ માનવ સંસાધન અને તૈનાત કરવાની કાર્યપદ્ધતિ સ્પષ્ટ કરવામાં આવે. નહિતર ગેરઉપયોગ, લાંબો ડાઉનલાઇમ અને ડિપ્રિસિયેશન સાથે મ્યુનિસિપલ બેલેન્સ શીટ પર અદૃશ્ય ભાર ઊભો થાય છે.

મશીન કે મેન્યુઅલ નહીં, યોગ્ય મિશ્રણ

આ ચર્ચા મશીન વિરુદ્ધ મેન્યુઅલ સુધી સીમિત ન રહેવી જોઈએ. પ્રશ્ન છે યોગ્ય મિશ્રણનો. જ્યાં ટ્રાફિક સ્પીડ ઊંચી છે અને મધ્ય રેલિંગ લાંબી છે ત્યાં મશીન આધારિત ધૂળ દૂર કરવું સલામતી અને સમય બંને માટે અસરકારક થઈ શકે છે. જ્યાં પગદંડી અને દુકાનો વચ્ચે જગ્યા સંકુચિત છે ત્યાં વર્કફોર્સને સાધનો સાથે શક્તિ આપવી વધુ વ્યાવહારિક છે. એટલે કોરિડોરવાર પ્રાથમિકતા મેટ્રિક્સ, ટર્નઅરાઉન્ડ સમય અને નાઇટ શિફ્ટ ઓપરેશન જેવી બાબતો પહેલેથી જ પાથરી દેવી જોઈએ. આ રીતે જ મશીનોની ક્ષમતા શહેરની સર્વિસ ડિલિવરીમાં વાસ્તવિક ઉમેરો કરે છે.

ટેન્ડર પારદર્શિતા વગર ખરીદી શંકાસ્પદ લાગે છે

મોટા ખરીદી નિર્ણયમાં પારદર્શિતા જ સૌથી અસરકારક શાંતિદૂત બને છે. જાહેર ડોમેનમાં રીતસરનું ટેન્ડર દસ્તાવેજ, ટેક્નિકલ અને કમર્શિયલ મૂલ્યાંકનના માપદંડ, પેનલ્ટી ક્લોઝ, અપટાઇમ ગેરંટી અને સર્વિસ પ્રતિસાદ સમય જેવી શરતો સ્પષ્ટ મૂકાય તો શંકા ઓછી થાય છે. નાગરિકોએ જાણવું જોઈએ કે કિંમત કેવી રીતે બસી, સ્પર્ધા કોણે આપી અને ગુણવત્તા ખાતરી માટે કયા માપદંડ રહેશે. ઓપરેશન્સ અને મેઇન્ટેનન્સ અલગથી આઉટસોર્સ કરવાનું હોય તો તેના કોન્ટ્રાક્ટમાં આઉટકમ આધારિત ચુકવણી, માસિક કી પરફોર્મન્સ ઇન્ડિકેટર અને તૃતિય પક્ષ ઓડિટ જેવી કલમો લોકક્ષેત્રમાં ઉપલબ્ધ રહે, તે શ્રેષ્ઠ પ્રથા છે.

પ્રશ્ન ખરીદીનો કદ નથી, પ્રાથમિકતા ગોઠવણ અને કરારની પારદર્શિતા છે.

તાત્કાલિક પીડા બિંદુઓને ફંડ સાથે બાંધો

વરસાદી ઋતુમાં પાણી ઉભું રહે તે નાગરિક માટે તરત અનુભવાતી અસમર્થતા છે. સ્ટોર્મવોટર ડ્રેન્સની ડીસિલ્ટિંગ, ક્રોસ ડ્રેન્સની અવરજવર અને રોડ ક્રાઉન પર બેસાણ ટાળવા જેવી બાબતો જો પાછળ ધકેલાય તો જાહેર સંતોષ ઘટે છે. ગેરવ્યવસ્થિત કચરાના ઢગલા અને કચરાપેટી ઓવરફ્લો જેવી રોજબરોજની તસવીરો પણ સ્વચ્છતા અભિયાનને નુકસાન કરે છે. આવી પીડા બિંદુઓ માટે વોર્ડ સ્તરે રિંગ ફેન્સ્ડ બજેટ, સમયબંધ કાર્યક્રમ અને જાહેર ડેશબોર્ડ જરૂરી છે. આ બધું મશીન ખરીદી સાથે સમકાલીન રીતે આગળ વધે તો જ જનવિશ્વાસ મજબૂત થાય છે. નહિતર સંદેશ એવો જાય કે સૌંદર્યને પ્રાથમિકતા મળી અને જીવનપરિવર્તક સેવાઓ પાછળ રહી ગઈ.

પરિણામ માપો, માત્ર ખરીદી સમાચાર નથી

ખરીદી પછીના પહેલા છ માસ કસોટીનો સમય છે. કયા કોરિડોર પર કેટલા રન થયા, કેટલો વિસ્તાર કવર થયો, કેટલો સમય બચ્યો અને શિકાયતોમાં કેટલો ઘટાડો નોંધાયો, આનું માસિક ખુલાસો જરૂરી છે. વોર્ડ કમિટીઓ, ટ્રાફિક પોલીસ અને સ્વચ્છતા વિભાગ વચ્ચે સંકલન મિકેનિઝમ સક્રિય થાય તો રોડ ડિવાઇડર, ઝીબ્રા ક્રોસિંગ અને બસ બેઝિનની પાસેની સફાઈમાં માપી શકાય એવો ફેર પડે. પરિણામ આધારિત જાહેર મૂલ્યાંકનથી ચર્ચા અભિપ્રાય પરથી સરકી ને આંકડાઓ તરફ જાય છે.

તાલીમ અને સલામતી વગર મશીન રસ્તા પર નહીં

રાત્રે ઓપરેશન સલામતીપૂર્વક થાય તે માટે ઓપરેટરોની તાલીમ, રિફ્લેક્ટિવ સાઇનેજ અને ટ્રાફિક કોરિડોર મેનેજમેન્ટ અનિવાર્ય છે. દિવસ દરમિયાન ઓપરેશન કરવું હોય તો પીક્હાવર પહેલાં અથવા પછીનો વિંડો નક્કી થવો જોઈએ જેથી અવરજવર પર અસર ન પડે. ડિપોઝ અને વોશ સ્ટેશન્સની વ્યવસ્થા מראש ગોઠવાય તો પાણીનો મિતવ્યયી ઉપયોગ થાય અને ગંદું પાણી નિયંત્રણ સાથે નિકાસ પામે. આ ત્રણ કડીઓ નક્કર થાય ત્યારે જ મશીનરીનો વ્યય અર્થસભર બને છે.

નીતિનું સંતુલન, નાગરિક સાથે ખુલ્લી વાતચીત

AMCનો નિર્ણય શહેરને સાચી દિશામાં લઈ જવા બે બાબતો પર ટક્યો છે. એક, પ્રાથમિકતા સ્પષ્ટતા, એટલે રેલિંગ સફાઈ સાથે સફાઈ કર્મચારીઓનું કવરેજ, કચરો વ્યવસ્થાપન અને ડ્રેનેજ જેવી મૂળભૂત સેવાઓની ગતી, ગુણવત્તા અને ફંડિંગ પર સમાન ધ્યાન. બે, પારદર્શિતા, એટલે ટેન્ડર દસ્તાવેજો અને ઓપરેશનલ રિપોર્ટિંગ નાગરિકો અને માધ્યમો માટે ખુલ્લા રાખવા. આ બંને અમલમાં આવશે તો ચર્ચા ઠરીને સમર્થનમાં ફેરવાઈ શકે છે.

અંતે શહેરની સુંદરતા અને સ્વચ્છતા વિરોધી નથી. પણ ક્રમ અને કાર્યક્ષમતા સાથે ચાલે ત્યારે જ બંને ટકાઉ બને છે. સેન્ટ્રલ વર્જ અને BRTS રેલિંગ ચમકે તે સારું છે, પરંતુ રોડની ગટર ન બંધાય, કચરો સમયે ઉઠે અને સફાઈ કર્મચારીઓને સાધનસામગ્રી તથા માનવબળ પૂરતું મળે તે પહેલું છે. આ ખરીદી AMC માટે તક છે, પોતાનું મૂડી રોકાણ નાગરિકોની રોજિંદી જરૂરિયાત સાથે કેટલું સંરેખિત છે તે સ્પષ્ટ બતાવવાની.