અમદવાદની નવી વિકાસ પટ્ટીઓમાં આ સપ્તાહે પડેલા ભારે વરસાદે સાફ કરી દીધું કે ચળકતા ફસાડ અને પ્રીમિયમ રિયલ એસ્ટેટથી શહેર ચાલતું નથી, પાણીનો રસ્તો સ્પષ્ટ ન હોય તો આખું ગતિમાન જીવન થંભી જાય છે.所谓 બિલિયોનેર સ્ટ્રીટ તરીકે ઓળખાતા કોરિડોરમાં કમર સુધી પાણી ઊભું રહ્યું હોવાના રિપોર્ટ આવ્યા, અને મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલ સ્થળ પર પહોંચી પરિસ્થિતિની સમીક્ષા કરી. 1927 બાદનો સૌથી ભારે વરસાદ પડ્યાની નોંધ સાથે આ દૃશ્યો માત્ર હાઈક્લાસ ઝોનની ઇમેજનો નહિં, શહેરી પ્લાનિંગના મૂળ પ્રશ્નનો ઈશારો કરે છે.

શું બન્યું, ક્યાં બન્યું

બિલિયોનેર સ્ટ્રીટની આસપાસના ખિસ્સામાં અંદાજે ચારથી પાંચ ફૂટ જેટલું પાણી ભરાયું હોવાનું રિપોર્ટ થયું છે. શહેરભરમાં સર્વત્ર આવી જ સ્થિતિ હતી એવો નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી, પરંતુ પ્રાઈમ કૉમર્શિયલ કોરિડોરમાં આ સ્તરનું વોટરલોગિંગ સ્પષ્ટ ચેતવણી છે. સમકાલીન સમયે ઈન્દિરા નગર વિસ્તારમાં વરસાદી પાણી ઘરોમાં ઘૂસી ગયાં. લોકોને સ્થળાંતર કરાવવા પડ્યા. મકરબા પ્રાથમિક શાળામાં લગભગ 200 લોકોને આશ્રય અપાયો. રહેવા અને જરૂરી સુવિધાઓ ગોઠવાઈ. સ્થાનિક ધારાસભ્ય અમિત ઠાકરે મુલાકાત લઇ તંત્રને માર્ગદર્શન આપ્યું. ફૂડ પેકેટનું વિતરણ થયું અને પ્રશાસન પરિસ્થિતિ પર નજર રાખતું રહ્યું. દૃશ્ય એક જ સંદેશ આપે છે, નવો ઝોન ઝડપથી ઊભો થઈ ગયો છે, પરંતુ ડ્રેનેજની હાડપિંજર જેવી વ્યવસ્થા સમકેન્દ્રિત રીતે આગળ વધી નથી.

તાત્કાલિક રાહત અને તેની મર્યાદા

મુખ્યમંત્રીનું ગ્રાઉન્ડ રિવ્યૂ અને આશ્રયગૃહોની તાત્કાલિક વ્યવસ્થા જરૂરી અને વખાણવા લાયક છે. આવા સમયે પમ્પિંગ, ટ્રાફિક ડાયવર્ટ, નીચાણવાળી સોસાયટીઓમાંથી લોકોને સુરક્ષિત સ્થળે ખસેડવું અને ખોરાક સહિતની મૂળભૂત સેવાઓ ગોઠવવી પ્રથમ ચરણ છે. પરંતુ આ ચરણ ફક્ત જોખમ ઘટાડે છે. પાણી કેમ ઊભું રહ્યું અને આગળ એવું ન બને તે માટે જવાબ સિસ્ટમમાં છે, ઘટનાસ્થળે નહીં.

લાંબા ગાળાનો ઉકેલ પાઈપના વ્યાસથી મોટી રાજનીતિ માંગે છે, શહેરના નકશા અને જમીનના ઢોળાવને ડેટામાં ફેરવ્યા વગર ઉકેલ નહીં મળે.

ઇન્ટરસેપ્ટર લાઈન્સ કેમ અગત્યની

ઝડપી અર્બનાઈઝેશનમાં વરસાદી પાણી અને ગટરનું નેટવર્ક અવારનવાર ભેળાઈ જાય છે. મુખ્ય કોરિડોર પર સર્ફેસ ડ્રેન્સ સાવ સાજા દેખાય છે, પરંતુ અંદરનું ટ્રંક નેટવર્ક જૂના વ્યાસનું રહી જાય છે. ઇન્ટરસેપ્ટર લાઈન્સ એવો બફર આપે છે કે પ્રાઈમ રોડ સુધી પહોંચતા પહેલાં જ આવકનું પાણી મુખ્ય કલેક્ટરમાં ખેંચાઈ જાય. જ્યાં બિલ્ડિંગ બેઝમેન્ટ, સ્લિપ રોડ અને મોટા પાર્કિંગ પોડિયમ્સ છે ત્યાં ક્રોસ કનેક્શન બંધ કરી સમર્પિત ઇન્ટરસેપ્ટર મુકવા જોઈએ. આથી રોડ લેવલ કેચપિટ્સ પરનો દબાણ ઘટે છે અને કમર સુધી પાણી ચડી જવાની ઘટનાઓ ટળે છે.

સ્ટોર્મ વોટર મેપિંગ અનિવાર્ય

હાઈડ્રોલોજિકલ મેપિંગથી કેટલું વરસાદી પાણી કયા કેચમેન્ટમાંથી ક્યાં ખપાશે તેનો વૈજ્ઞાનિક હિસાબ બને છે. નવા ઝોનમાં બહુવાર રોડ એલાઈનમેન્ટ, મેટ્રો પિલર્સ, કૉમર્શિયલ પ્લાઝા અને લેન્ડસ્કેપિંગથી જૂના નેચરલ ડ્રેન્સ કાપાઈ જાય છે. લિડાર સર્વે, માનસૂનની પીક ઇન્ટેન્સિટી ડેટા અને બિલ્ટ અપ રેશિયો આધારે સબ કેચમેન્ટ્સ તથા તેમના ડિસ્ચાર્જ પોઈન્ટ્સ નિર્ધારિત થાય તો નેટવર્કના વ્યાસ અને સ્લોપની ડિઝાઇન આધારભૂત બને. આ મેપિંગ જાહેર પોર્ટલ પર મૂકવાથી યુટિલિટી ડિગરથી લઈને ડેવલપર સુધી સૌને એક જ રેફરન્સ ડેટા મળે. કાગળ પરનો માસ્ટર પ્લાન નહિ, જીવંત ડિજિટલ નકશો જરૂરી છે.

મેન્ટેનન્સ ઓડિટ વગર ડિઝાઇન અર્ધી રહે છે

ડિઝાઇન જેટલી સારી હોય તેટલી જ દૈનિક સફાઈ અને ઓપરેશન ફરજિયાત છે. કેચપિટ સિલ્ટ ટ્રેપ ભરાઈ જાય, સ્લાબ નીચેના લેટરલ કનેક્શન જામ થઈ જાય અથવા વોટરબોડી તરફ જતી આઉટફોલ પર ડેબ્રી અટવાઈ જાય તો સારા રોડ પર પણ પાણી ઊભું રહી જાય. વોર્ડ લેવલે પ્રી માનસૂન ડીસિલ્ટિંગને સર્ટિફિકેટથી આગળ લઈ જઈ પ્રૂફ ઓફ ડિસ્પોઝલ જરૂરી છે. સ્લજ વેઈ બ્રિજ રેકોર્ડ, ફોટો જિયોટેગ અને ક્રોસ વેરિફિકેશનની ઓડિટ ફરજિયાત કરવી પડે. લોકેશન ટૅગ આધારિત ફરિયાદ અને પ્રતિભાવ સમયનું પબ્લિક ડેશબોર્ડ રાખવાથી પ્રતિષ્ઠિત ઝોનમાં પણ દૈનિક દેખરેખ શક્ય બને છે.

નવા ઝોન માટે ત્રણ સ્તરની વ્યૂહરચના

• કરિડોર ડિઝાઇનમાં ડિટેન્શન અને ડાયવર્ઝન. હાઈ ઇમ્પર્વિયસ સપાટી ધરાવતા કોરિડોરમાં માઇક્રો ડિપ્રેશન, રેન ગાર્ડન અને અન્ડરસ્ટ્રીટ ઇન્ટરસેપ્ટર રાખો, પમ્પિંગ સ્ટેન્ડબાય ચાલુ સ્થિતિમાં રાખો.
• નેટવર્ક રિડન્ડન્સી. એક જ ટ્રંક પર સંપૂર્ણ ભાર ન મૂકવો, પેરલલ કલેક્ટર સાથે ક્રિટિકલ જંકશને ઓવરફ્લો ચ્યુટ આપવી.
• ઓપરેશન્સ મેનેજમેન્ટ. સેન્સર આધારિત વોટર લેવલ એલર્ટ, મોબાઈલ જેટિંગ પ્લાન અને કોન્ટીન્જન્સી રૂટ પ્લાનના ડ્રિલ્સ નિયમિત ચલાવવા.

આ ત્રણ સ્તરોને પ્રોજેક્ટ મંજૂરી, બજેટિંગ અને ટેન્ડર કન્ડિશન્સમાં જ કોડિફાઈ કર્યા વગર સ્થિરતા નહિ આવે. ફાઈલમાં લખાણ પૂરતું નથી, ગ્રાઉન્ડ પર પ્રોટોકોલ અમલમાં હોય તે નજરે પડવું જોઈએ.

ઈન્દિરા નગરનો પાઠ

ઈન્દિરા નગરમાં તંત્રએ લોકોને સુરક્ષિત સ્થાન પર ખસેડ્યા, મકરબા પ્રાથમિક શાળામાં આશ્રય આપ્યો અને ફૂડ પેકેટ વહેંચ્યાં. હસ્તક્ષેપ સમયસર હતો એટલે માનવ હાનિ ટળી. પરંતુ રહેવા ખિસ્સામાં પાણી ઘૂસી જાય તે પહેલાં કયા ગેટ્સ બંધ કરવા, કયા પોઈન્ટ પર બેરિયર મુકવા અને કયા પમ્પને પ્રી ચાર્જ રાખવા તેવા માઇક્રો ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર દર વોર્ડ માટે તૈયાર હોવા જોઈએ. પ્રી માનસૂન જૉઈન્ટ વૉકથ્રુમાં સોસાયટી બોર્ડ, રોડ પ્રોજેક્ટ ટીમ અને ડ્રેનેજ વિભાગ સાથે મળીને સીઝનલ પ્લેબુક તૈયાર થાય તો ઘડીભરનો નિર્ણય ઘાબરાટથી નહિ, નિયમથી થાય.

શાસન માટે ચેકલિસ્ટ

• હાઈ પ્રોફાઈલ કોરિડોર માટે ડિઝાઇન અસંપ્શનનું રી વેલિડેશન કરવું, પીક ઇન્ટેન્સિટી અને ક્લાઈમેટ વેરિએબિલિટી સમક્ષ અંકીપડ તપાસવું.
• ઇન્ટરસેપ્ટર લાઈન્સ અને ટ્રંક સેગમેન્ટ્સ પર ક્રિટિકલિટી આધારે પ્રાથમિકતા નક્કી કરવી, પોજેક્ટ સિક્વેન્સિંગ સ્પષ્ટ કરવું.
• પબ્લિક ડોમેઈનમાં સ્ટોર્મ વોટર મેપિંગ મૂકવું, યુટિલિટી વર્ક્સની કોઓર્ડિનેશન ફરજિયાત કરવી, ખોદકામ પર પરમિટ કન્ડિશન તરીકે ડેટા રેફરન્સ અનિવાર્ય કરવું.
• પ્રી અને પીક માનસૂન મેન્ટેનન્સ ઓડિટને ત્રીજા પક્ષ દ્વારા વેરિફાઈ કરાવવી, નોન કંપ્લાયન્સ પર નાણાકીય દંડ સાથે રિમીડિયલ સમયમર્યાદા નક્કી કરવી.

તળીયે શું સમજવું

બિલિયોનેર સ્ટ્રીટ જેવો પ્રીમિયમ ઝોન પાણીમાં ઊભો રહે ત્યારે પ્રશ્ન ઈમેજ કરતા પણ મોટો બને છે. તે પ્લાનિંગની ખામીને ઉઘાડે છે. મુખ્યમંત્રીનો ગ્રાઉન્ડ રિવ્યૂ અને ઈન્દિરા નગરમાં આશ્રય સુવિધા જેવી તાત્કાલિક વ્યવસ્થા અસર ઘટાડે છે. હવે દિશા સાફ હોવી જોઈએ. આગામી ભારે વરસાદે આવા કોરિડોરમાં પાણી ઊભું ન રહે. જવાબ ઇન્ટરસેપ્ટર લાઈન્સ, ડેટા આધારિત સ્ટોર્મ વોટર મેપિંગ અને કડક મેન્ટેનન્સ ઓડિટમાં છે. શહેર વધે તે પહેલાં ડ્રેનેજ આગળ વધે, ત્યારે જ વિકાસનું વચન પાણીમાં નહિં વહે.