બિલીમોરા પાસે કાવેરી નદીના વધેલા પ્રવાહે હાઈ ટેન્શન ટાવર નમાવી દીધો છે. દૃશ્યોમાં ટાવરનો ઢોળાવો સ્પષ્ટ દેખાય છે અને કિનારે કાટથી ફાઉન્ડેશન આસપાસની માટી કમજોર બની છે. તંત્ર માટે મુદ્દો માત્ર એક લાઈનનો નથી, આ દક્ષિણ ગુજરાતની વીજ લાઈફલાઈનને ઘેરતા ભૌગોલિક જોખમોનું નિશાન છે. નદીઓ, તટીય પટ્ટા અને ઝડપથી બદલાતા શહેરી નકશા વચ્ચે ટ્રાન્સમિશન માર્ગો વધારે સંવેદનશીલ બન્યા છે. આવી ઋતુપ્રધાન હાનિઓ વચ્ચે ક્લાઈમેટ પ્રૂફિંગ હવે વિકલ્પ નથી, તે ફરજિયાત છે.

આ ઘટનાથી ગ્રિડ ઓપરેશન પર અસરની આશંકા ઉભી થઈ છે. એક ટાવર જોખમમાં આવે એટલે માત્ર એક ફીડર નહિ, આખા વિસ્તારની લોડ ફ્લો ગતિ બદલાય છે. દક્ષિણ ગુજરાતમાં GETCO માટે નદી પારની લાઈનો અને કિનારા નજીકના ટાવરો માટે ખાસ રચનાત્મક સુરક્ષા જરૂરી બની રહી છે. વિતરણ સ્તરે દક્ષિણ ગુજરાત વીજ કંપની લિમિટેડ જેવી ડિસ્કોમ્સ માટે ઓપરેશનલ લવચીકતા, બેકફીડ વ્યવસ્થા અને હાઈ રિસ્ક ઝોન માટે આગોતરી ક્રિયા યોજના ધોરણ બનવી જોઈએ.

શું બન્યું, અને કેમ અગત્યનું છે

નવસારી જિલ્લામાં ભારે વરસાદ પછી કાવેરી નદીમાં ગજબનો પ્રવાહ આવ્યો. બિલીમોરા નજીક ઊંડાજ ગામની બાજુએ હાઈ ટેન્શન ટાવર ઢોળાયો. પ્રવાહની કાટખૂદે ફાઉન્ડેશન આસપાસની માટી ઢીલી પડી અને માળખાને નુકસાન થયું હોવાનો પ્રાથમિક અંદાજ છે. આ માત્ર સ્થાનિક ખામી નથી. દક્ષિણ ગુજરાતના ટ્રાન્સમિશન કોરિડોરમાં નદીકાંઠા, ખેતમાર્જિન અને નગરપટ્ટા વચ્ચે ચાલતી લાઈનો પર સમાન જોખમ ઊભા થાય છે. વરસાદી ઋતુ લાંબી અને તીવ્ર બને છે, પરિણામે કિનારાકાટ, સ્કોરિંગ અને પૂરના ચક્ર વધુ વાર ફરી આવે છે. આ પરિસ્થિતિમાં ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને ઊંચા સુરક્ષા ગુણકો સાથે ડિઝાઇન અને ઓપરેટ કરવું અનિવાર્ય છે.

એક ટાવર નમે ત્યારે જોખમ માત્ર એક ફીડર સુધી સીમિત રહેતું નથી, તે સમગ્ર લોડ ફ્લો ગતિવિધિ બદલાવે છે.

તરત શું કરવું, લોડ મેનેજમેન્ટનો પાઠ

ટૂંકા ગાળામાં હેતુ સુરક્ષા અને સેવા સતતતા બંને જાળવવાનો છે. નીચેના પગલાં તાત્કાલિક પ્રાસંગિક છે.

• જોખમગ્રસ્ત લાઈનને આઉટેજ સ્થિતિમાં મૂકી આઈસોલેટ કરવી, જેથી યાંત્રિક પતનથી ફોલ્ટ અને કાસ્કેડિંગ ટ્રિપિંગ ટળે.
• લોડને વિકલ્પીક માર્ગોથી બેકફીડ કરવો, જ્યાં રિંગ મેઇન અથવા ડ્યુઅલ સર્કિટ હોય ત્યાં તેનો પૂરો ઉપયોગ કરવો.
• હોસ્પિટલો, પાણી પુરવઠા અને ડ્રેનેજ પમ્પિંગ જેવી ક્રિટિકલ સેવાઓ માટે સપ્લાય રૂટ્સ પ્રાથમિકતા સાથે સુરક્ષિત રાખવા.
• જરૂરી બને ત્યારે સમયબદ્ધ અને સ્થાનબદ્ધ લોડ શેડ્યૂલીંગ કરવું, ગ્રાહકોને પૂર્વ માહિતી આપીને તાણ વિખેરવો.
• અસરગ્રસ્ત પટ્ટામાં પેટ્રોલિંગ અને પરિસ્થિતિ મોનીટરીંગ વધારવું, પાણી ઉતરતાની સાથે ફાઉન્ડેશન અને કન્ડક્ટર ટેંશનનું ટેકનિકલ મુલ્યાંકન કરવું.
• નજીકના સબસ્ટેશનો પર સ્વીચિંગ ટીમો અને મોબાઈલ મેન્ટેનન્સ ક્રૂ તૈયાર રાખવા, જેથી રીકોન્ફિગ્યુરેશન ઝટપટ થાય.

આ બધાનું કેન્દ્રબિંદુ સિસ્ટમ સ્ટેબિલિટી છે. એક લીટી બંધ થતાં જ પાવર ફ્લો બદલાય છે. ડિસ્પેચ સેન્ટરોને શેડ્યૂલ અને ફ્રિક્વન્સી ડિસિપ્લિન જાળવવા મિનિટ સ્તરે નિર્ણય લેવો પડે છે. તે માટે SCADA, હવામાન એલર્ટ અને ગ્રાઉન્ડ ઇનપુટ વચ્ચે પ્રવાહી સંકલન જરૂરી છે.

લાંબા ગાળાનો માર્ગ, રેઝિલિયન્સ અને રી-રૂટિંગ

કિનારાકાટ અને પૂર સામે ટ્રાન્સમિશન ટાવરોની ટકાવારી વધારવા નીચેના ઉપાયો અસરકારક છે.

• નદી પાર અથવા કિનારે ઊભેલા ટાવરો માટે ઊંડા પાઈલ ફાઉન્ડેશનો, માટીની બેરિંગ ક્ષમતા મુજબ ડિઝાઇન અપગ્રેડ, કાટ પ્રતિરોધક કંક્રીટ અને સ્ટીલ પ્રોટેક્શન કોટિંગ.
• ટાવર પદલા પર ગેબિયન બોક્સ, રિપ રેપ અને રિવર ટ્રેનીંગ વર્ક્સ જેવી તટરક્ષા વ્યવસ્થા, સ્થાનિક હાઈડ્રોલિક્સ મુજબ જિયોટેક ડિઝાઇન અપનાવવી.
• જ્યાં ગાળે સતત ધમકી હોય ત્યાં લાઈન ટ્રેજેક્ટરીનું રી-રૂટિંગ, નદીની મેજર આમદનીથી દૂર નવો કોરિડોર પસંદ કરવો, ઓછા પાઈલોન પર લાંબા સ્પાન માટે ખાસ ટાવર પ્રકારો વિચારવા.
• ક્રિટિકલ સબસ્ટેશનો માટે પ્લિન્થ હાઇટ વધારવી, ફ્લડ વોલ, પંપિંગ અને ડ્રેનેજ સિસ્ટમનું નિયમિત ટેસ્ટિંગ, કંટ્રોલ રૂમ અને બેટરી બેંકનું એલિવેશન વધારવું.
• સર્કિટ સ્તરે N-1 ફિલોસોફી મજબૂત કરવી, એટલે સમકક્ષ ક્ષમતા ધરાવતો વિકલ્પ રૂટ હંમેશા ઉપલબ્ધ રહે તે રીતે ગ્રિડ પ્લાનિંગ, રિંગ ટોપોલોજી વધારવી.
• પસંદગીના સંકુચિત શહેર વિસ્તારોમાં અન્ડરગ્રાઉન્ડ કેબલિંગ વિચારવું, ટ્રાન્સમિશન સ્તરે મર્યાદિત હોવા છતાં ઊંચા જોખમવાળા વિભાગોમાં ઉપયોગી છે.
• પ્રેડિક્ટિવ મેન્ટેનન્સ માટે ડ્રોન સર્વે, LiDAR અને સેટેલાઇટ આધારિત રિવર બેંક ઇરોઝન મોનીટરીંગ, જેથી જોખમ ઝોનનું મેપિંગ દર વર્ષે અપડેટ થાય.

આ દીર્ધકાલીન ઉપાયો માટે વહીવટી આધાર અનિવાર્ય છે. કેપેક્સ પ્લાનિંગ, જમીન સંપાદન, પર્યાવરણીય મંજૂરી અને નિયમનકારી મંજુરીઓને સમન્વિત સમયરેખા આપવી પડશે. ટ્રાન્સમિશન યુટિલિટી અને ડિસ્કોમ વચ્ચે ડેટા શેરિંગ, સંયુક્ત કંટિજેન્સી ડ્રિલ્સ અને સ્પષ્ટ ઓપરેશનલ પ્રોટોકોલ રેઝિલિયન્સ સંસ્કૃતિ ગઢે છે.

દક્ષિણ ગુજરાતનો ભૌગોલિક પડકાર

તાપી અને કાવેરી જેવી નદીઓ, કિનારા નજીકના નીચાણવાળા પટ્ટા અને ઝડપી શહેરીકરણ દક્ષિણ ગુજરાતને વિશિષ્ટ જોખમ પ્રોફાઇલ આપે છે. વરસાદી ઋતુમાં નદીકાંઠે પાણીની રફ્તાર વધે છે, બેન્ક ઇરોઝન અને સ્કોરિંગ ટાવર ફાઉન્ડેશનો માટે મુખ્ય જોખમ બને છે. ખેડૂતોના ખેતમાર્જિન પાસે જતા લાઈનો પર પેસ્ટ અને કાટ પ્રભુત્વ પામે છે, જે માટે વારંવાર ઍક્સેસ અને મેન્ટેનન્સ ગોઠવવું પડે છે. શહેરોમાં ઘનતા અને હાઈ રાઈઝ વિકાસ નવા પ્રકારના લોડ પ્રોફાઈલો બનાવે છે. તેને પહોંચી વળવા સબસ્ટેશનોનું અપગ્રેડ અને ફીડર રીકન્ફિગ્યુરેશન સતત કરવું પડે છે.

અહીં માત્ર બાંધકામની ગુણવત્તા પૂરતી નથી. ડિઝાઇન દૃષ્ટિકોણ બદલવો જરૂરી છે. પૂરને અપવાદ માનીને નહિ, પરંતુ ડિઝાઇન બેઝિસ ઇવેન્ટ તરીકે સ્વીકારીને સુરક્ષા ગુણકો નક્કી કરવા જોઈએ. કન્સ્ટ્રક્શન બાદ પણ બેંક લાઇન ખસે છે. તેથી O&M ટીમો માટે ડાયનેમિક જોખમ નકશો ફરજિયાત સાધન બનવો જોઈએ.

હવે શું જોવું

તંત્ર સ્થળ પર પહોંચી સ્થિતિ નિરીક્ષણ કરી રહ્યું છે. આગળનું મહત્વ લોડ મેનેજમેન્ટ કેટલું સુમેળથી થાય છે તેમાં છે. ગ્રાહકો માટે પારદર્શક માહિતી વહેંચાણ, ક્રિટિકલ સેવાઓનું અવિરત સંચાલન અને જોખમગ્રસ્ત ઝોનમાં કેબલ લૂપ્સથી રીડન્ડન્સી ઊભી કરવાનો માર્ગચિત્ર આગળની કસોટી હશે. ટેક્નિકલ રીતે પાણી ઉતરતા જ ફાઉન્ડેશન ઇન્ટિગ્રિટી ટેસ્ટ, ઍન્કર બોલ્ટ અને ટાવર મેમ્બરનાં સ્ટ્રેઇન ચેક્સ, તથા કન્ડક્ટર સેગ અને ક્લિયરન્સનું પુનર્મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી રહેશે.

વિસ્તૃત બ્લેકઆઉટ જેવી કલ્પનાઓથી દૂર રહીને ગ્રિડ ઓપરેટરો માટે મુદ્દો સૂઝબૂઝથી જોખમ અલગ કરવાની કળામાં છે. દક્ષિણ ગુજરાતના વીજ યંત્રાંગો માટે આ ઘટના એલાર્મ ક્લોક છે. GETCO માટે નદીકાંઠાના તમામ ટાવરોની પ્રાથમિકતા આધારિત હેલ્થ અસેસમેન્ટ અને જ્યાં જરૂરી ત્યાં રિટ્રોફિટ, ડિસ્કોમ્સ માટે કંટિજેન્સી પ્રોટોકોલની પ્રેક્ટિકલ કસરત, અને શહેર સ્તરે ગ્રાહકો સાથે દ્વિમાર્ગીય સંચાર. આ ત્રિદિશામાં આગળ વધવાથી રેઝિલિયન્સના નવા ધોરણો બાંધવામાં આવશે.

ઘટના સ્થાનિક છે, પાઠ પ્રાંતવ્યાપી છે. વરસાદની ગતિશીલતા બદલાઈ રહી છે, નદીઓના સ્વભાવમાં ઉતારચઢાવ વધી રહ્યા છે, અને વીજ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર હવે એ મુજબ બદલાવ માગે છે. બિલીમોરા પાસે નમેલો ટાવર માત્ર એક સ્થળની ખબર નથી, તે સમગ્ર નેટવર્ક માટે ડિઝાઇન, ઓપરેશન અને રોકાણની ફરજીયાત પુનર્વિચારણા છે.