ગીરના સાવજો હવે માત્ર જંગલની હદમાં નથી દેખાતા. અમરેલી, જૂનાગઢ અને ગીર સોમનાથના ગામડાંમાં તો છે જ, કેટલાક શહેરી વિસ્તારોમાં પણ તેમની શાંતિથી જતી ચાળ દેખાય છે. તાજેતરના દૃશ્યોમાં જૂનાગઢના રહેણાંક વિસ્તારમાં સીસીટીવીમાં દેખાતા સિંહો, ઉનાના પાતાપુરાની વાડી પાસેથી કુટુંબ સાથે પસાર થતો ટોળો અને અમુક ગામોમાં અચાનક આવતે crowds, આ બધું એક વાત સાફ કરે છે. સાવજ હવે આપણા દૈનિક પરિધિની અંદર છે. એક જગ્યાએ આખલા સામે સિંહોના ટોળાએ પીછેહઠ કરી તે પણ નોંધાયું છે. આ હકિકતો કહે છે, સહઅસ્તિત્વની સમજ અને શિસ્ત હવે કેન્દ્રસ્થાને રાખવી પડશે.

આ ફેરફાર પાછળનું કારણ સીધું છે. સિંહોની સંખ્યા અને રહેઠાણ વિસ્તાર વધે છે, ચાળા ગામડાંના ચારણ રસ્તાઓથી શહેરની સડક સુધી જોડાય છે. દર્શન હવે માત્ર સફારી પર નહીં, ઘણીવાર ગલીઓ અને ખેતરકાંઠે અચાનક થાય છે. આવી ઘડીએ વ્યક્તિગત હિંમત, સેલ્ફી કે મોબાઈલ કેમેરા નહીં, સમુહ શિસ્ત અને આગોતરા તૈયારી અસરકારક સાબિત થાય છે.

રાત્રી ગસ્ત કેમ અને ક્યાં

સિંહો રાત્રી અને વહેલી સવારે વધારે સક્રિય રહે છે. એટલે ગ્રામ પંચાયત, નગરપાલિકા અને વન વિભાગ મળીને સમયબદ્ધ રાત્રી ગસ્ત ગોઠવે તો ફાયદો થાય છે. વિચાર સરળ છે. જોખમ વિશે પહેલેથી જાગરૂક હાજરી, ગેરજરૂરી ભીડ અટકાવે છે અને પ્રાથમિક માર્ગદર્શન તરત આપે છે. વન બીટ સ્ટાફની સાથે બે થી ત્રણ સ્થાનિક સ્વયંસેવકો, સાઈરનવાળી ટોર્ચ, હેન્ડમાઈ્ક અને હળવી પ્રતિબંધ ડોરી પૂરતી છે. ગસ્તનો ઉદ્દેશ્ય સામનો કરવો નથી, વિસ્તાર ખાલી કરાવવો, રસ્તા અસ્થાયી રીતે બંધ મુકવા અને માહિતી વન વિભાગ સુધી સંકલિત રીતે પહોંચાડવી છે. ગામમાં ગૌશાળા, શાળાનું મેદાન, બસસ્ટેન્ડ અને પાણીના કૂવા જેવા હોટસ્પોટ નકશામાં ચિહ્નિત કરી રાત્રી ગસ્તનો રૂટ નક્કી કરો.

અલર્ટ સિસ્ટમ, ઝડપી પણ જવાબદાર

વાયરલ વિડિઓના યુગમાં એક ક્લિપ સેકન્ડોમાં ભીડ ખેંચે છે. આવી ભીડ સિંહ અને માનવી બંને માટે જોખમી બને છે. એટલે વિસ્તારવાર અલર્ટ સિસ્ટમનું બે સ્તરનું મોડેલ જરૂરી છે. પ્રથમ, સત્તાવાર સંદેશાવ્યવહાર, જેમ કે ગ્રામ સચિવ, બીટ ગાર્ડ કે પોલીસ કંટ્રોલ રૂમથી વોટ્સએપ બ્રોડકાસ્ટ સૂચના. તેમાં બે જ વાક્ય હોય, સ્થળથી દૂર રહો, અને વન વિભાગ આવે ત્યાં સુધી અંદર જ રહો. બીજું, માઇક્રો-લોકલ ઘોષણાઓ, મંદિર કે શાળા સ્પીકર પર ટૂંકું એલાન. મુખ્ય દરવાજા બંધ રાખો, પશુઓને શેડમાં બાંધો, બાળકોને અંદર રાખો. આ બંને પગલાં માહિતી આપે છે, ભીડ અટકાવે છે, ગભરાટ શમાવે છે.

નાગરિક પ્રોટોકોલ, પાંચ સરળ નિયમ

સહઅસ્તિત્વ માટે પ્રોટોકોલ જેટલો સાદો હશે તેટલો અપનાવા સરળ છે. પાંચ નિયમ પૂરતા છે.

• ભીડ ન કરો, દોડધામ ન કરો, સાવજના માર્ગે ન ઊભા રહો.
• મોબાઈલથી ચિત્ર કે વિડિઓ માટે નજીક ન જશો, ફ્લેશ ટાળો.
• બાળકો અને વડીલોને અંદર રાખો, પાલતુ પ્રાણીઓને ખુલ્લું ન છોડો.
• પશુધનને રાત્રે મજબૂત શેડમાં બાંધો, ચારો અને કચરો ખુલ્લું ન રાખો.
• તરત વન વિભાગને જાણ કરો, સ્થાનિક માર્ગદર્શિકા અનુસરો.

આ જ અપીલ નિષ્ણાતો અને વન વિભાગ કરે છે. તેઓ સ્પષ્ટ કહે છે, ગભરાટ નહીં, ભીડ નહીં, ઉશ્કેરણી નહીં, અને વન વિભાગને તરત જાણ કરો.

ગભરાશો નહીં, ભીડ ન કરો, ઉશ્કેરણીથી દૂર રહો, અને વન વિભાગને તરત જાણ કરો, આ જ સલામતીની શરૂઆત છે.

શહેરી સીમા પર શાંતિ શું શીખવે છે

જૂનાગઢના રહેણાંક વિસ્તારમાં સીસીટીવીમાં શાંતિથી જતા સિંહો અને ગીર સોમનાથમાં ખેતરકાંઠે ધીમેથી ગયેલો કુટુંબ, બંને દૃશ્યો એક પાઠ આપે છે. સાવજને માર્ગ આપો તો તે પણ માર્ગે ચાલે છે. એક ખેડૂતએ સાવચેતીથી પાછળથી રાખેલી નજર બતાવે છે કે ઉતાવળા હલનચલન, ચીસો કે નજીક જવાની લાલચ ટાળો તો પરિસ્થિતિ શાંત રહે છે. શહેરી સીમા પર આ વધારે કામ આવે છે. સ્ટ્રીટલાઈટ, હોર્ન અને ઝડપથી દોડતા વાહનો સાવજને ભડકાવે છે. અહીં ટ્રાફિક શાંત કરવો, હેડલાઈટ ડિમ રાખવી અને તાત્કાલિક બેરિકેડિંગ કરવું મોટો ફરક પાડી શકે છે.

રોડ, ગેરેજ અને ગૌશાળા, ત્રણ સંવેદનશીલ બિંદુ

હાઈવે અને મુખ્ય રસ્તા ક્રોસ કરતી વેળાએ ઝડપ મોટું જોખમ બનાવે છે. જાણીતા ક્રોસિંગ સ્પોટ પર રાત્રીમાં સ્પીડ-કેલ્મિંગ, રિફ્લેક્ટિવ કોણ અને તાત્કાલિક ચેતવણી બોર્ડ લગાડવા માટે સ્થાનિક કેન્વાસિંગ કરો. ગેરેજ અને સ્ક્રેપયાર્ડ પાસે ખોરાકના કચરાથી અનિચ્છનીય પ્રાણીઓ ભેગા થાય છે, જેના પગલે સાવજ ખેંચાય તે શક્ય છે. નિયમિત કચરો ઉપાડો, બંધ કન્ટેનર રાખો. ગૌશાળામાં રાત્રે યાર્ડ-લાઈટ, ઊંચી વાડ અને કૂતરાની સમયમાં નિયંત્રિત પેટ્રોલ અસરકારક થાય છે. આ બધું ખર્ચાળ હોવું જરૂરી નથી. પ્રાથમિક પગલાં પણ ઘણું કામ કરે છે.

વાયરલ ક્લિપ સામે જવાબદાર મીડિયા લિટરસી

રોમાન્ચક મુકાબલાની ક્લિપ, જેમ કે આખલા સામે સાવજની પીછેહઠ, ક્ષણમાં લાખો વ્યૂ મેળવે છે. પરંતુ આવી ક્લિપને માનક વર્તન માનવી भूल છે. દરેક મુલાકાત અલગ હોય છે. વિડિઓ પરથી દુરઅર્થ ન કાઢો, ટેમ્પ્લેટ ન બનાવો. સ્થાનિક ચેનલ અને સમાજમાધ્યમ પેજો માટે બે નીતિઓ રાખો. ઘટનાસ્થળનું ચોક્કસ સ્થાન વિલંબથી આપો, જેથી ભીડ ન ભેગી થાય. સાથે પ્રોટોકોલની યાદ અપાવતો કાર્ડ જરૂર મૂકો. જિજ્ઞાસા માહિતીસભર બનશે, સુરક્ષા પ્રથમ રહેશે.

ડેટા, અભ્યાસ અને શાળાથી શરૂઆત

ગામસ્તરે ઇન્સિડન્ટ-લોગ રાખો. તારીખ, સમય, સાવજની સંખ્યા અને દિશા જેવી નોંધોથી શીખવા મળશે. મહિના દીઠ વન વિભાગ સાથે નાની બેઠક લો. શું કામ કર્યું, શું સુધારવું, એટલું પૂરતું છે. શાળામાં બે પાઠ લો. સાવજ દેખાય તો શું કરવું અને શું ન કરવું, તથા વનજીવ વિશે સાદી સમજ. બાળકો ઘરે નિયમોની વાત પહોંચાડે છે, જે સૌથી અસરકારક સંદેશા વહન છે.

આ બધું કેમ જરૂરી છે તે સમજાવવા પાછા દૃશ્યો પર ફરીએ. ગામની શેરીમાં સાવજ દેખાતા લોકોમાં ગભરાટ અને પશુઓમાં ભાગદોડ થાય છે. ક્યારેક અતિજિજ્ઞાસાથી લોકો નજીક પહોંચી જાય છે. બીજી બાજુ, રહેણાંક વિસ્તાર કે ખેતરમાં શાંતિથી પસાર થતો ટોળો બતાવે છે કે લોકો શિસ્ત રાખે તો પરિસ્થિતિ સંભાળાય છે. નિષ્ણાતો અને વન વિભાગની અપીલ એક જ છે. ગભરાટ નહીં, ભીડ નહીં, ઉશ્કેરણી નહીં, અને જાણ કરો. આજથી ગસ્ત, અલર્ટ અને પ્રોટોકોલ પર ભાર મુકો. સહઅસ્તિત્વ સૂત્ર નહીં, દૈનિક શિસ્ત બની શકે છે.

દરેક જોવા લાયક દૃશ્ય પાછળ જવાબદારીનો સાયરો બાંધીએ. સિંહોના વિસ્તૃત પગપેસારા વચ્ચે ગેરસમજ નહીં, સંકલિત પ્રતિસાદ જ માનવ અને વન્યજીવ બંને માટે સલામતીની સાચી ગેરંટી છે.

સંદર્ભ: TV9 Gujaratiની રિપોર્ટ મુજબ ગીરમાંથી ગામો અને રસ્તાઓ પર સિંહો દેખાયા છે, જે દૃશ્યો લોકચર્ચામાં છે. લિંક નીચે છે.