ગુજરાત સરકારે એનાલોગ પનીરના ઉત્પાદન, સંગ્રહ, વેચાણ અને વિતરણ પર એક વર્ષનો પ્રતિબંધ મૂકી દીધો છે. ગેઝેટ નોટિફિકેશન બહાર પડ્યું છે અને અમલ 5 ઓગસ્ટથી શરૂ થયો છે. નિયમોનો ભંગ થાય તો ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ એક્ટ મુજબ કાર્યવાહી થશે, એટલું સ્પષ્ટ કહ્યું છે. નિર્ણય પહેલા રાજ્યના વિવિધ જિલ્લાઓમાંથી લેવાયેલા પનીરના નમૂનાઓનું પરીક્ષણ થયું હતું, એટલે ગ્રાહક આરોગ્યને કેન્દ્રમાં રાખી કરાયેલ પગલું તરીકે આ રજૂ છે.

આકડું બોલવું સહેલું છે, અમલ બતાવવો મુશ્કેલ છે. પ્રતિબંધને દુકાનની શેલ્ફથી ઘેરા સુધી દેખાય એવો બનાવવો હવે રાજ્ય તંત્રની જવાબદારી છે. કાગળ પર કડક સફરનો આરંભ થયો છે, પણ ગ્રાહકને ખરીદ કરતી ક્ષણે શું પ્રેમથી પહોંચી રહ્યું છે તે ઓળખાવવું સર્વોચ્ચ કડી બનશે.

શું નક્કી થયું છે, શું સંકેત મળે છે

એક વર્ષ માટે એનાલોગ પનીર પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ છે. ઉત્પાદન, સંગ્રહ, વેચાણ અને વિતરણ, ચારેય કડીઓ પર રોક છે. કમિશનર ઑફ ફૂડ સેફ્ટીના માર્ગદર્શન હેઠળ રાજ્યભરમાં ખાસ ચકાસણી અભિયાન થશે. નિયમોનું ઉલ્લંઘન થાય તો કાયદેસર પગલાં લેવાશે. આરોગ્ય મંત્રીએ સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે હેતુ ગ્રાહકોને ભ્રમિત કરનાર પ્રવૃત્તિઓ રોકવો અને આરોગ્યનું રક્ષણ કરવું છે. એટલે આગામી મહીનાઓમાં ફૂડ સેફ્ટી તંત્રની નજર પનીર પર ખાસ ટકેલી રહેવાની છે.

પ્રતિબંધ કાગળ પર પૂરતો નથી, દુકાનથી રસોડા સુધીની દરેક કડીમાં તેને જોઈ શકાય એવો થવો જરૂરી છે.

સૌથી મોટી કસોટી, ઓળખવાની કસોટી

બજારમાં દૂધમાંથી બનેલા, મિશ્રિત અથવા વિકલ્પ આધારિત ઉત્પાદનો દેખાવમાં એકસરખા લાગે છે. ગ્રાહક સ્તરે દેખાવથી પકડ મુશ્કેલ છે. એટલે અમલના બે આધાર સ્પષ્ટ છે. પહેલું, રમૂજી અથવા ગૂંચવણભર્યું બ્રાન્ડિંગ બંધ કરાવતી કડક ચકાસણી. બીજું, નમૂનાઓની સમયસર લેબ ચકાસણી અને તેના આધારે કાર્યવાહી. રાજ્યએ નમૂનાઓની તપાસ બાદ જ નિર્ણય લીધો છે, તેથી નમૂના ચકાસણીનો માર્ગ પરીક્ષિત છે. હવે નજર રહેશે કે નમૂનાઓનું સંગ્રહ, પરિવહન અને પરીક્ષણ કેટલી ગતિથી થાય છે અને પરિણામ આધારિત પગલાં કેટલી ઝડપથી દેખાય છે.

ગ્રાહકો માટે સીધી ઓળખ સરળ બનવી જોઈએ. લેબલિંગમાં સ્પષ્ટતા વધે તો ગૂંચવણ ઘટે. ઉત્પાદનમાં કઈ ચરબી અને કયા ઘટકો છે તે વાંચતાં જ સમજી શકાય એવું વર્ણન જરૂરી છે. સત્તાવાર નિર્ણયમાં સ્પષ્ટ લેબલિંગ અંગે શબ્દશઃ ઉલ્લેખ સ્રોતમાં જુદેથી નથી, પરંતુ અમલ દરમિયાન નિરીક્ષકો પેકેજિંગ અને વર્ણન ચકાસશે તે વાજબી અપેક્ષા છે. ખુલ્લા વેચાણમાં આવતું પનીર પણ ચકાસણીના દાયરા નીચે લાવવું પડશે, નહીં તો ગેપ ઉભો રહેશે.

નાના દૂધ ઉત્પાદકો માટે અનુસાધનો

ગુજરાતના દુધપદાર્થ ઇકોસિસ્ટમમાં નાના કારીગરો અને સ્થાનિક દુકાનો અગત્યની કડીઓ છે. પ્રતિબંધનું પાલન કરવા તેમને બે મુખ્ય ફેરફારો અપનાવવા પડશે. પ્રથમ, સોર્સિંગ અને પ્રોસેસમાં પારદર્શકતા. કાચામાલ ક્યાંથી આવે છે, ચરબીનો સ્ત્રોત શું છે, કોગ્યુલેશન અને સંગ્રહ કેવી રીતે થાય છે, આ પ્રક્રિયાઓનું રેકોર્ડિંગ અને બતાવવાની તૈયારી રાખવી પડશે. બીજું, દસ્તાવેજીકરણ અને પરીક્ષણ. જો તંત્ર નમૂનાઓ લે તો બેચવાઇઝ રેકોર્ડ, સપ્લાયરની વિગતો અને તારીખો તરત દર્શાવી શકાય તેવી વ્યવસ્થા કરવી. આ વ્યવહારું પગલાં કાયદેસર રીતે તેમને સુરક્ષિત રાખે છે અને ગ્રાહકનો ભરોસો પણ વધારે છે.

આ અનુસાધનો ખર્ચ અને તાલીમની માગ કરે છે. ઘણા નાના એકમો માટે માર્ગદર્શિકાઓ અને તાલીમ ઉપલબ્ધ થાય તો ઘર્ષણ ઘટે. જિલ્લા સ્તરે ફૂડ સેફ્ટી ટીમોની મુલાકાતો માત્ર દંડાત્મક ન રહે, પરંતુ હેન્ડહોલ્ડિંગ અને સમજ આપતી પણ બને, તો પાલનની સંભાવના વધે.

દુકानदारો અને વિતરકો માટે જરૂરી સ્પષ્ટતા

રિટેલ સ્તરે સૌથી ઉપયોગી પગલું સ્પષ્ટ બિલિંગ અને સ્ટોરેજ સેગ્રેગેશન છે. કાનૂની રીતે માન્ય પ્રોડક્ટ્સ અલગ રાખવા અને પ્રતિબંધિત શ્રેણીનો કોઈ માલ હાથે ન રહે તેની ખાતરી કરવી. સપ્લાય ચેઈનમાં વેન્ડર ડિકલેરેશન અથવા સ્વપ્રમાણપત્ર રાખવું વેપારીઓ માટે ઢાલ બની શકે છે. ચકાસણી દળ આવે ત્યારે દસ્તાવેજો બતાવતા જ ગેરસમજ ટળે. એટલે હવે ખરીદી ઓર્ડર, ઇનવોઇસ અને ઉત્પાદન સ્પેસિફિકેશન પર વધારે નજર જરૂરી છે.

વિતરકો માટે કોલ્ડ ચેઈન લોગ્સ, બેચ ટ્રેસેબિલિટી અને ગોડાઉનમાં ઝોનિંગ જેવી પદ્ધતિઓ અપનાવવી યોગ્ય છે. આવા પગલાં કાયદાની સીમા સુધી સીમિત નથી, તે જોખમ ઘટાડે છે અને ગ્રાહક વિશ્વાસ ઊંચો કરે છે.

જાહેર માર્ગદર્શન વિના ગોટાળો વધે

ગ્રાહકોના દૈનિક નિર્ણયોમાં સરળ માર્ગદર્શન જરૂરી છે. રાજ્ય હેલ્પલાઇન, પ્રશ્નોત્તરી અથવા સરળ ચેકલિસ્ટ પ્રકાશિત કરે તો ખરીદદારી વખતે ગેરસમજ ઘટે. ઉદાહરણ તરીકે, લેબલ પર કયા મુદ્દા જોવાના, ખુલ્લું માલ લેતાં શું પૂછવું અને શંકા થાય તો કયા નંબર પર જાણ કરવી. સ્રોત મુજબ સતત ચેકિંગ થશે, એટલે સાથે જાહેર માહિતી અભિયાન પણ ચાલે તો પારદર્શકતા પોતાના youદી દુરુપયોગ સામે દીવાલ બને છે.

ઓનલાઇન ઓર્ડરિંગ ઝડપથી વધી રહ્યું છે. ઇ કોમર્સ અને ક્વિક કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સ પર પણ પ્રતિબંધનો અમલ સખત રહે તે જરૂરી છે. પ્રોડક્ટ વિગતોમાં સચોટ વર્ણન હોવું જોઈએ. શંકાસ્પદ યાદીઓ તરત હટાવવાની પ્રક્રિયા સ્પષ્ટ રાખવી જોઈએ. નેટ પરનો ગોટાળો ઘટાડવા માટે પ્લેટફોર્મ સ્તરે જવાબદારી નિર્ધારિત હોવી જોઈએ.

આગળ શું જોવું

આગલા અઠવાડિયા અને મહીનાઓમાં ત્રણ સંકેત અમલની અસર બતાવશે. એક, નમૂના ચકાસણીઓની આવર્તન અને તેના આધારે દેખાતી કાર્યવાહી. બે, બજારમાં પેકેજિંગ અને વર્ણનમાં વધતી સ્પષ્ટતા. ત્રણ, નાના ઉત્પાદકો અને રિટેલરોમાં પાલન માટે તાલીમ અને માર્ગદર્શનની ઉપલબ્ધતા. જો આ ત્રણેય દિશામાં ગતિ દેખાય, તો પ્રતિબંધ માત્ર કાગળ પર નહીં રહે, ગ્રાહક થાળી સુધી સુરક્ષા પહોંચશે.

યાદ રાખો, પ્રતિબંધ એક વર્ષનો છે. એટલે ફ્રેમવર્કને ઝડપથી મજબૂત કરવો, અને પછી તેની અસરનું પારદર્શક મૂલ્યાંકન કરવું. આરોગ્ય સુરક્ષાને કેન્દ્રમાં રાખીને, કાયદો અને કમ્યુનિકેશન બંને કડીઓ સમાન તાકાતથી ચાલે, તો ગુજરાતમાં પનીર બજાર વધુ વિશ્વસનીય બનશે.