મહેમદાવાદમાં આ અઠવાડિયે પડેલો લગભગ 20 ઇંચ વરસાદ માત્ર પાણીનો આંકડો નથી. વાત્રક તરફ જતો મુખ્ય માર્ગ ધોવાઈ ગયો છે અને રેલવે ટ્રેક પાસેની સુરક્ષા દીવાલ નીચે બેસી ગઈ છે. સ્રોત મુજબ ઓડીએ લગભગ દાયકું પહેલાં બનાવેલો આ માર્ગ પ્રચંડ પ્રવાહે પલટી દીધો. અવરજવર અટકી, લોકો તાત્કાલિક સમારકામ માંગે છે. પણ તાત્કાલિક પેચિંગ પૂરતું નહીં પડે. આ ઘટના સ્પષ્ટ કરે છે કે ગ્રામ્ય-પેરીઅર પટ્ટાનું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડિઝાઇન, જાળવણી અને સંકલનના સતત ચક્રથી જ ટકે છે.

ડિઝાઇન સ્ટાન્ડર્ડ: કાગળ નહિ, પ્રવાહની કસોટી

રસ્તા હોય કે રેલવે પાસેની સુરક્ષા દીવાલ, તેની ટકાઉપણાની અસલ કસોટી લાંબા સમય સુધી ચાલેલા ભારે વરસાદ અને ઊંચા પ્રવાહમાં થાય છે. મહેમદાવાદના માર્ગની હાલત પૂછે છે કે હાઇડ્રોલિક ડિઝાઇનની ક્ષમતા, સબગ્રેડનું સંરક્ષણ, સાઈડ-સ્લોપની સ્થિરતા અને ક્રોસ-ડ્રેનેજ સ્ટ્રક્ચર્સની ગણતરી પૂરતી હતી કે નહીં. જ્યારે પાણી માર્ગ પર ચઢે, ત્યારે ફક્ત સરફેસ ડ્રેનેજ ચાલતી નથી. ક્રોસ-ડ્રેનેજ માટે પૂરતી કાલ્વર્ટ ક્ષમતા, ઇનલેટ અને આઉટલેટના યોગ્ય લેવલ, તેમજ સ્કૌર પ્રતિરોધક ઉપાય જરૂરી છે. પીક ફ્લો માટે હેડરૂમ ઓછી રાખશો તો કિનારો ધોવાઈ જાય અને પેવમેન્ટ હેઠળ ખાલીપો ઊભો થાય, જે પછી રસ્તો તૂટી પડે છે. અહીં પાઠ સાદો છે. સરેરાશ વરસાદના ડેટા પર નહીં, અતિભારે ઘટનાઓના જોખમ પર ડિઝાઇન થવી જોઈએ, ખાસ કરીને નદીકાંઠાના અને બફર ઓછી હોય એવા ગ્રામ્ય-પેરીઅર માર્ગોમાં.

ડ્રેનેજ કોરિડોર: માર્ગની જાન, વારંવાર અવગણાય છે

ડ્રેનેજ કોરિડોર ફક્ત નાળા કે ગટર નથી. આખી કેચમેન્ટમાં પાણી કઈ રીતે દોડે છે તેનો માર્ગ છે. વસવાટ વધે, ખેતર-પલોથીંગ બદલાય અને અનિયંત્રિત ડમ્પિંગ થાય, ત્યારે આ માર્ગ સંકોચાય છે. નુકસાન પ્રથમ નજરે રસ્તાને દેખાય છે, મૂળ અવરોધ અપસ્ટ્રીમ અથવા ડાઉનસ્ટ્રીમ રહેલો હોય છે. મહેમદાવાદની ઘટના યાદ અપાવે છે કે સાઈડ ડ્રેન્સ અને ક્રોસ-ડ્રેનેજની પ્રિવેન્ટિવ ડિસિલ્ટિંગ, વેજિટેટિવ કવરનું સંરક્ષણ અને ટોચના પાણીની દિશા માટે ગાઈડ-બન્ડ્સની નિષ્ઠાપૂર્વક જાળવણી જરૂરી છે. સમારકામ પછીના ફોટા પૂરતા નથી. આગળના ભારે વરસાદ પહેલા ડ્રેનેજ ફરી ખુલ્લો કરવો એટલો જ અગત્ય છે. નાની ભૂલો મોટી તકલીફ બને છે, જેમ કે કાલ્વર્ટ ઇનલેટ પર કચરાનો પ્લગ અથવા નાળાની ડાઉનકટથી સ્લેબ નીચે વોઈડ બનવો. આવી માઈક્રો નિષ્ફળતાઓ જ મેજર બ્રેકડાઉનમાં ફેરવાય છે.

રેલવે અને સ્થાનિક વહીવટ: સીમ નહીં, જોડાણ

રેલવે ટ્રેક પાસેની સુરક્ષા દીવાલ નીચે બેસી જવાની ઘટના અલગ એકમની ખામી તરીકે જોવાની ભૂલ ન કરવી. માર્ગ ડ્રેનેજ, રેલવે એમ્બેન્કમેન્ટ અને કુદરતી નાળાઓ એકબીજા પર આધારિત સિસ્ટમ છે. પ્લાનિંગ દરમિયાન આંતરસંસ્થાકીય સંકલન ન હોય તો દરેક એજન્સી પોતાના ટુકડામાં મજબૂત લાગે છે, પરંતુ પીક ઇવેન્ટમાં અસર છલકે છે. સ્થાનિક વહીવટ, માર્ગ સંસ્થાઓ અને રેલવે વિભાગ વચ્ચે ડેટા શેરિંગ, હાઈ ઇન્ટેન્સિટી રેઇન એલર્ટ પર સંયુક્ત ઇન્સ્પેક્શન અને ક્રિટિકલ પોઈન્ટ્સની પૂર્વ મજબુતી માટે સ્પષ્ટ પ્રોટોકોલ જરૂરી છે. અપસ્ટ્રીમમાં ડાયવર્ઝન કરતા પહેલા રેલવે એમ્બેન્કમેન્ટ પર શું અસર પડશે તેની સમજૂતી અનિવાર્ય છે. અને જ્યારે ઘટના બને ત્યારે રિપેર ટિમો માટે કોમન ઇનસિડન્ટ કમાન્ડ માળખું કાર્યક્ષમ બનવું જોઈએ, જેથી સલામતી જોખમ ઘટે અને અવરજવર વહેલી તકે સામાન્ય બને.

દાયકાનો માર્ગ અને ગાયબ ઓડિટ

સ્રોત જણાવે છે કે ઓડીએ બનાવેલો માર્ગ લગભગ દસ વર્ષ જૂનો છે. આ દરમિયાન ટ્રાફિક મિક્સ, ભારે વાહનોનું વજન અને નજીકના જમીન ઉપયોગમાં ફેરફાર થયા હોય શકે છે. ડિઝાઇન જીવન દરમિયાન પીરીયોડિક ઓડિટ ન કરો તો પરફોર્મન્સ ઘટે છે. કન્ડીશન સર્વે, ડિફ્લેક્શન ટેસ્ટિંગ, ક્રોસ-ડ્રેનેજ ક્ષમતા ચેક અને સ્કૌર સંવેદનશીલ ઝોનની ઓળખ નક્કી અવધિએ થવી જોઈએ. નદી તરફ જતા માર્ગમાં ગેરુડ પથ્થર, ગેબિયન અથવા કોંક્રીટ ટોઝથી કિનારાના સંરક્ષણની ડીટેઇલિંગ ફરજિયાત હોવી જોઈએ. જો આ ઘટકો ઓછા પડ્યા હોય તો હાલનું ધોવાણ સમજાય છે. આ નિષ્કર્ષ સામાન્ય ઇજનેરી તર્ક પર આધારિત છે અને આગલા સમારકામની માર્ગદર્શિકા બની શકે છે.

ગ્રામ્ય-પેરીઅરને પ્રાથમિકતા કેમ

શહેરોના કોર વિસ્તારમાં સ્ટોર્મ-વોટર સિસ્ટમ માટે નીતિ, સ્રોત અને વ્યાવસાયિક ક્ષમતા વધુ હોય છે. ગ્રામ્ય-પેરીઅર પટ્ટામાં મોટાભાગના માર્ગો અને નાળાઓ બજેટના શેષ અને એડહોક જવાબદારી પર ચાલે છે. પરિણામે બફર ઓછી, જાળવણી વિરલ અને પ્રતિસાદ ધીમો રહે છે. મહેમદાવાદ જેવી ઘટના બતાવે છે કે નદીકાંઠા અને રેલવે પાર્સલને જોડતા માર્ગોને ઊંચી પ્રાથમિકતા આપવી પડશે. ટાઈપ ડિઝાઇનના બદલે સાઈટ સ્પેસિફિક ડીટેઇલિંગ જરૂરી છે, જેમ કે ફ્લડપ્લેઇન સેટબેક, ઓવરટોપિંગ રૂટિંગ અને રિલીફ કાલ્વર્ટ્સ. આ બાબતોને એકીકૃત પ્લાનમાં બાંધશો તો ભારે વરસાદ પછી નુકસાનનો વ્યાપ ઘટાડી શકાય છે.

અતિભારે વરસાદ હવે અપવાદ નથી, ડિઝાઇનની નવી સામાન્ય કસોટી છે.

હવે શું કરવું

એક, તાત્કાલિક તબક્કે નુકસાનગ્રસ્ત માર્ગ અને રેલવે પાસેના ઝોનનું સ્ટેબિલાઈઝેશન કરો, ડાયવર્ઝન વોટર પાથ સાફ કરો અને જોખમી કિનારાઓને અસ્થાયી પ્રોટેક્શન આપો. બે, નજીકના ક્રોસ-ડ્રેનેજ પોઈન્ટ્સ અને નાળામાં સિલ્ટ અને કચરાની ઇન્સ્પેક્શન કરી અવરોધ દૂર કરો. ત્રણ, ઓડીએ અને રેલવે સાથે મળી ક્રિટિકલ સ્ટ્રેચિસની સંયુક્ત એન્જિનિયરિંગ સમીક્ષા કરો અને સમારકામને ફક્ત પેચિંગ નહીં, મૂળ કારણ ઉકેલ તરીકે ડિઝાઇન કરો. ચાર, સ્થાનિક સમુદાયને માર્ગ ખુલ્લા બંધની માહિતી અને સલામતી માર્ગદર્શિકા આપતી અવિરત ચેનલ ચલાવો. પાંચ, આગામી સીઝન પહેલાં કન્ડીશન ઓડિટ, પ્રિવેન્ટિવ વર્કલિસ્ટ અને ટાઈમલાઈન જાહેર કરો.

મહેમદાવાદની ઘટનામાં લોકોને તાત્કાલિક રાહત અને ટકાઉ સમારકામ બંને જોઈએ. દીર્ઘકાળ માટે પાઠ વધુ મોટો છે. ઇન્ફ્રા પ્રોજેક્ટનું મૂલ્યાંકન હવે ખર્ચ અને ઝડપથી આગળ વધીને થવું જોઈએ. હાઈ ઇન્ટેન્સિટી વરસાદમાં વર્તવાની ક્ષમતા, ડ્રેનેજ કોરિડોરની અખંડતા અને એજન્સીઓ વચ્ચેનું કાર્યક્ષમ સંકલન આ કસોટી છે. આ ધોરણ પકડીશું તો ગ્રામ્ય-પેરીઅર પટ્ટાનું નેટવર્ક વધુ સુરક્ષિત અને વિશ્વસનીય બનશે.