દક્ષિણ ગુજરાતમાં રેડ અલર્ટ લાગુ પડતા રાજ્ય મથકે તાત્કાલિક સમીક્ષા થઈ છે અને જિલ્લાઓમાં ટોચના અધિકારીઓની ભૌતિક હાજરીને પ્રાથમિકતા અપાઈ છે. મુખ્યમંત્રી ભુપેન્દ્ર પટેલે ઉચ્ચસ્તરીય બેઠક કરી છે, અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોની રાહત અને બચાવ કામગીરી, વહીવટી તૈયારી અને જરૂરી પગલાં પર ચર્ચા કરી છે. નાયબ મુખ્યમંત્રી હર્ષ સંઘવી, આદિજાતિ વિકાસ મંત્રી નરેશ પટેલ અને સચિવશ્રીઓ રેમ્યા મોહન તથા આલોક પાંડેને સુરત, વલસાડ અને નવસારીમાં તાત્કાલિક પહોંચવા સૂચના આપવામાં આવી છે. રેડ અલર્ટ જાહેર થયેલા અન્ય જિલ્લાઓ માટે સંબંધિત પ્રભારી સચિવોને સ્થાનિક તંત્ર સાથે સંકલન માટે તરત હાજર રહેવું નિર્દેશિત છે.

આ ગોઠવણ એક પરિચિત કોઓર્ડિનેશન આર્કિટેક્ચર પર ઉભી છે. રાજ્ય સ્તરે કમાન્ડ, મંત્રાલય સ્તરે રાજકીય દેખરેખ, સચિવ સ્તરે પ્રશાસનિક હસ્તક્ષેપ અને જિલ્લા સ્તરે અમલ. હવામાન ચેતવણી આવે, પછી નિર્ણય, પછી તૈનાતી, અને પછી અંતિમ માઇલ સુધી ઓપરેશન. દરેક કડી ગૂંચવણ વિના ચાલે ત્યારે જ સમય જીતાય. હાલની જાહેરાતો દર્શાવે છે કે પ્રથમ બે કડીઓ સક્રિય થઈ ગઈ છે. હવે ત્રીજી કડી, એટલે સ્થળ પર અમલ અને નાગરિક સુધી માર્ગદર્શિકા પહોંચાડવી, એની જ કસોટી છે.

શું છે હાલનું ફ્રેમવર્ક

સ્રોત મુજબ રાજ્ય સરકારે સંબંધિત તમામ વિભાગોને સંપૂર્ણ સજ્જ રહેવા કહ્યું છે અને અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં જરૂરિયાત મુજબ તાત્કાલિક રાહત પહોંચાડવાની સૂચના આપી છે. આનો અર્થ થાય છે કે પ્રોટોકોલ મુજબ કંટ્રોલ રૂમ્સ સક્રિય રાખવા, વાહન અને સ્ટાફની રોટેશન ગોઠવવા, જોખમી ઝોનનું પ્રી-માર્કિંગ કરવા અને સૂચનાઓનું પ્રસારણ અવિરત રાખવું. રેડ અલર્ટ ધરાવતા જિલ્લાઓમાં પ્રભારી સચિવોની ભૌતિક હાજરીથી સ્થાનિક વહીવટ માટે નિર્ણયો ઝડપી લેવાની યાંત્રિકી સુધરે છે, કારણ કે મંજૂરી અને સંકલનનું અંતર ઘટે છે.

સમયસર કામગીરીનું માપદંડ ત્રણ તબક્કામાં જોવું જોઈએ. પ્રથમ, નિર્ણયની ગતિ, એટલે ચેતવણી અને બેઠક વચ્ચેનો સમય અને ઓર્ડર ઇશ્યુ થવાની સ્પષ્ટતા. બીજું, તૈનાતીની ગતિ, એટલે અધિકારીઓ અને જરૂરી સાધનો જેટલા વહેલા સ્થળે પહોંચે તેટલું સારું. ત્રીજું, અંતિમ માઇલ અમલ, એટલે તાલુકા અને વોર્ડ સ્તરે ટીમો સુધી ઓર્ડર અનુવાદિત થાય અને નાગરિકોને સમયસર સૂચનાઓ મળે. હાલ રાજ્ય મથકનો પ્રતિસાદ ઝડપી જોવા મળે છે, કારણ કે સમીક્ષા પછી તરત અધિકારીઓને સ્થળ પર જવાની સૂચના આપી છે. હવે માપદંડ રહેશે કે તાલુકા અને શહેર સ્તરે નિર્ણય કાગળ પરથી મેદાનમાં કેટલા મિનિટમાં પરિવર્તિત થાય છે.

ગેપ ક્યાં દેખાય છે

જિલ્લા આપદા પ્રોટોકોલમાં નિયમિત રીતે કેટલીક ખામીઓ પ્રકાશમાં આવે છે. એક, માહિતીપ્રવાહની દ્વિમાર્ગીયતા. મેદાનમાંથી આવતી ઇનપુટ્સ જો સમયસર જિલ્લા કંટ્રોલ રૂમ સુધી પહોંચતી નથી તો રાજ્ય સ્તરનું બ્રીફિંગ અધૂરું રહે છે. બે, સમન્વયમાં અધિકારની સ્પષ્ટ રેખા. નગરપાલિકા, કલેક્ટર કચેરી અને પોલીસ વચ્ચે પહેલા થી નક્કી કરેલા લીડની અમલ ક્ષમતા પરીક્ષા આપે છે. ત્રણ, અતિસ્થાનીય કનેક્ટિવિટી. વીજળી અને ટેલિકોમ ખલેલ પડે ત્યારે બેકઅપ કનેક્ટિવિટીના પ્રોટોકોલનું શિસ્તબદ્ધ પાલન જરૂરી બને છે. ચાર, ટ્રાફિક અને રેલ રૂટ ડાયવર્ઝનનું પ્રી-પ્લાનિંગ. ઉદવાડા અને પારડી વચ્ચે માટી ધસી પડતાં રેલ વ્યવહાર ખોરવાયો હોવાનું રિપોર્ટેડ છે, એટલે ઇન્ટરએજન્સી કોર્ડિનેશન વધુ મહત્વનું બને છે.

સફળતા હવે ત્રીજી કડી પર નિર્ભર છે, એટલે સ્થળ પર અમલ અને નાગરિક સુધી સ્પષ્ટ, સમયસર સંદેશા પહોંચાડવા.

જિલ્લા માટે તરત કડક કરવા જેવા ચેકલિસ્ટ

• નીચાણવાળા જોખમી વિસ્તારોની નામાવલી આધારે અગ્રતા ક્રમ અને સતત મોનિટરિંગ.
• શાળા અથવા સમુદાય કેન્દ્ર જેવા તાત્કાલિક આશ્રયસ્થાનોની ઓપનિંગ અને સંભાળની ટીમોની ડ્યુટી ચાર્ટ તૈયાર રાખવો.
• આરોગ્ય સુવિધાઓ, પાણી પુરવઠા અને ડ્રેનેજ માટે કંડિજનસી પ્લાન્સ સક્રિય રાખવા.
• સ્થાનિક સ્વયંસેવક નેટવર્ક અને હાઉસિંગ સોસાયટીઓ સાથે ડાયરેક્ટ સંચાર લાઇન ચાલુ રાખવી.
• સોશિયલ અને પરંપરાગત માધ્યમો દ્વારા એકસરખા સંદેશા આપીને ગેરમાહિતી અટકાવવી.

મેદાન પર ટોચની હાજરી શું ફેર પાડે છે

રાજ્ય સ્તરે મંત્રીઓ અને સચિવોની现场 હાજરીથી નિર્ણય લાઈન ટૂંકી થાય છે. વિભાગો વચ્ચેનો સમન્વય ખાતરીરૂપ બને છે અને અવરોધોનું ઝડપી નિવારણ શક્ય બને છે. જયારે સ્થાનિક તંત્રને પરવાનગી અથવા વધારાના સ્ત્રોતોની જરૂર પડે છે ત્યારે onsite સચિવ તરત ડિસ્પોઝ કરી શકે છે. પડકાર એ છે કે અધિકારીઓનું ધ્યાન સૌથી અસરગ્રસ્ત પોકેટ્સ પર જ ટકેલું રહે, નહીંતર મુલાકાત આધારિત રુટીન છાપથી સમીક્ષાનો લાભ ઘટે છે.

નાગરિક વર્તન પણ આ ચેઇનની કડી છે. સ્રોત મુજબ સરકારે બિનજરૂરી બહાર ન નીકળવા અને તંત્રની સૂચનાઓનું પાલન કરવા અપીલ કરી છે. ચેતવણીઓનું પાલન વધે તેટલું ઓપરેશન્સ પરનો દબાણ ઘટે છે, કારણ કે ગેરજરૂરી રિસ્ક લીધા વિના લોકો સ્વયંસુરક્ષાના પગલાં ભરે છે. ત્યારથી મેનપાવર વાસ્તવિક તરત મદદ જરૂરિયાત ધરાવતા પોકેટ્સમાં કેન્દ્રિત કરી શકાય છે.

ટેકનિકલ શિસ્ત અને SOP

અંતિમ માઇલ સુધી પહોંચતા સુધી કોમ્પ્લાયન્સ અને કોઓર્ડિનેશનમાં ખામી ટાળવા ટેકનિકલ ઉપાયો ઉપયોગી છે. યુનિફાઇડ કૉલ લોગ્સ, વોર્ડવાઇઝ એસએમએસ એલર્ટ, જિલ્લા કંટ્રોલ રૂમની જિઓટેગ્ડ અપડેટ્સ અને ઇન્ટ્રા ડિપાર્ટમેન્ટ ગ્રુપ્સમાં સ્ટેટસ રિપોર્ટિંગ. હકીકતમાં આ બધું ત્યારે જ કાર્યક્ષમ બને જ્યારે SOP સ્પષ્ટ હોય, જવાબદારીઓ પૂર્વલખિત હોય અને પ્રેક્ટિસ કરેલ હોય. રેડ અલર્ટ સમયે નવો પ્રયોગ કરવા કરતાં ટેસ્ટેડ પ્લેબુક્સ ચલાવવી વધારે સુરક્ષિત રહે છે.

આગળનું માર્ગ

બે સાવધાનીઓ તરત અમલમાં લાવવી જોઈએ. એક, દૈનિક જાહેર બુલેટિનમાં માત્ર સત્તાવાર અને ચકાસેલ તથ્યો આપવો, જેથી અફવાના માર્ગ બંધ થાય. બે, સમીક્ષા બેઠકની કન્સાઇઝ એક્શન પોઇન્ટ્સ જાહેર કરવાથી મેદાન પર કાર્યરત એકમોને પ્રાથમિકતાઓની સ્પષ્ટતા મળશે. દક્ષિણ ગુજરાત માટે હાલની ગોઠવણમાં ટોચના અધિકારીઓ સ્થળ પર છે, વિભાગોને સજ્જ રહેવા સૂચના આપવામાં આવી છે અને નાગરિકોને ચેતવણીનું પાલન કરવા અપીલ છે. હવે જોવાનું એ છે કે જિલ્લા આપદા પ્રોટોકોલની નાની ખામીઓ પણ પૂર્વતૈયારીથી ભરપાઈ થાય છે કે નહીં.

સારાંશરૂપે, આ કોલ્ડ સ્ટાર્ટ કોઓર્ડિનેશન મોડલનું ઉમદા પાસું છે ઝડપી ટોપ ટુ બોટમ સક્રિયકરણ. જોખમ છે અંતિમ માઇલ ઇન્ટિગ્રેશન અને ઇન્ટરએજન્સી સિંકમાં સંભવિત વિલંબ. આગામી કેટલીક કલાકો બતાવશે કે રાજ્ય સ્તરની ચપળતા, સ્થળ પરની શિસ્ત, સચોટ સંદેશાવ્યવહાર અને નાગરિક સહકાર સાથે મળીને સંકટ વ્યવસ્થામાં પ્રભાવક પરિણામ આપે છે કે કેમ.