અમદાવાદના જૂના શહેરની ભીડમાં શાહપુરના એક મકાનની અંદર ચાલી રહેલી ગેરકાયદેસર ફેક્ટરી પર PCBનો દરોડો પડતાં નકલી બ્રાન્ડેડ દારૂનું ગૂંચવણદાર જાળું ખુલ્લું પડ્યું છે. આ સમાચાર ફક્ત કાયદો વ્યવસ્થાની વાત નથી, આ સીધું શહેરની આરોગ્ય સુરક્ષા પર વાગે છે. કારણ સ્પષ્ટ છે, ગ્રાહક માન્ય બ્રાન્ડ માનીને જે પીણું ખરીદી રહ્યો છે તે હકીકતમાં પાણી, સસ્તો દારૂ અને ફ્લેવરનું અજાણ્યું મિશ્રણ છે.

દરોડો, ઝડપ અને શું મળ્યું

PCB સ્ક્વોડે શાહપુરના હલીમની ખડકી નજીક મોઢાની પોળમાં આવેલી ફેક્ટરી ઝડપાવી છે. ચાર આરોપીઓ સ્થળ પરથી જ પકડાયા છે. તપાસમાં આ સમગ્ર રેકેટનો મુખ્ય સૂત્રધાર વિકી ઉર્ફે મંગો ચૌહાણ હોવાનું બહાર આવ્યું છે. ટીમને સસ્તો વિદેશી દારૂ, જાણીતી બ્રાન્ડની ખાલી બોટલો, નકલી સ્ટિકર અને બાટલિંગ માટેનો સામાન કબજે મળ્યો છે. PCB મુજબ નકલી બોટલો બ્રાન્ડેડ દરે જ, અંદાજે 2 હજારથી 5 હજાર રૂપિયે વેચાતી હતી.

મોડસ ઓપરંડી, ઓર્ડર મુજબના બેચ

આરોપીઓનો ખેલ સીધો અને ચુસ્ત હતો. ભંગારમાંથી ખાલી બ્રાન્ડેડ બોટલો ખરીદવી. ચોક્કસ બ્રાન્ડની માંગ આવ્યા પછી બીજા જ દિવસે સસ્તો દારૂ, পানি અને ફ્લેવર મિક્સ કરી તે જ બોટલમાં ભરવું. નકલી સ્ટિકર ચોંટાડી બજારમાં છોડવું. પૂછપરછ પ્રમાણે મુખ્ય આરોપીએ પોતાની ચાર ઓળખાણીઓને કામે રાખી ખરીદી, મિક્સિંગ અને ડિલિવરી જેવી જવાબદારીઓ વહેંચી હતી.

ગ્રાહકના ઓર્ડર મુજબ બીજા જ દિવસે તૈયાર, એટલું ઝડપી કે કાયદો પકડે તે પહેલાં ગેરકાયદેસર બોટલો બજારમાં પહોંચી જાય એવી ગતિ.

આ ચપળતા જ શહેર માટે ખતરો બને છે. ઓર્ડર આધારિત ઉત્પાદન એટલે નાના પરંતુ વારંવાર બનતા બેચ. આવી આવર્તનથી ટ્રેસ કરવું મુશ્કેલ બને છે અને પુરાવા પાતળા પડી જાય છે.

આરોગ્ય માટે મોટો ખતરો

નકલી આલ્કોહોલનો જોખમ ફક્ત બ્રાન્ડની ચોરી નથી, પરંતુ શરીરમાં શું જઈ રહ્યું છે તેની અજ્ઞાતિ છે. અનિયમિત આલ્કોહોલિક તીવ્રતા માથું ફરી વળે તેવી હોઈ શકે છે. પાણીના સ્ત્રોત અને સાફસફાઈ પર દેખરેખ ન હોય તો જંતુજન્ય દૂષણનો ખતરો ઊભો થાય છે. ફ્લેવર અને અન્ય ઉમેરાની ગુણવત્તા અનિશ્ચિત રહે છે. પોલીસ તપાસ કરી રહી છે કે ફ્લેવર સિવાય અન્ય કોઈ કેમિકલ ભેળવાયું હતું કે નહીં. નિષ્કર્ષ જે પણ આવે, નિયમિત પરીક્ષણ અને ટ્રેસેબિલિટી વગરનું પીણું મૂળભૂત રીતે જોખમી જ રહે છે.

ઘણીવાર આવી ગેરકાયદેસર ફેક્ટરીઓમાં માપન સાધનો, સ્ટેરાઈલ કન્ટેનર્સ અને ગુણવત્તા ચેકલિસ્ટ જેવા મૂળભૂત પ્રોટોકોલ જ નથી. પરિણામે બેચથી બેચમાં મોટો તફાવત રહે છે. દારૂ જે અસલી જેટલા જ ભાવે વેચાય છે તેની અંદરની સામગ્રી અંધારામાં હોય, તે ઉપભોક્તા માટે સીધો જોખમ છે.

પ્રતિબંધ પછી ઊભી કાળી ચેઇન

પ્રતિબંધ નીતિએ ખુલ્લા વેચાણને અટકાવ્યું છે, પરંતુ માંગ સ્થિર હોય ત્યારે પુરવઠો છુપા માર્ગે જન્મે છે. શાહપુરનો કિસ્સો બતાવે છે કે આ ચેઇનમાં કેટલાય સ્ટેજ છે. ખાલી બોટલો માટે ભંગાર પોઈન્ટ. સ્ટિકર માટે છાપકામ કે ઓનલાઈન પુરવઠો. સસ્તો દારૂનો સ્રોત. રૂમ સ્તરની મિક્સિંગ યુનિટ. અંતે ડિલિવરી બોય જેવી ડિસ્ટ્રિબ્યુશન કડી. દરેક કડી નાની લાગે છે, મળે ત્યારે મોટું કૌંભાંડ બને છે.

આ ચેઇનનો અસલ ખતરો છે પ્રતિષ્ઠિત પેકેજિંગની આડમાં વિશ્વાસની ચોરી. ગ્રાહકને લાગે છે કે તે પ્રમાણભૂત ઉત્પાદન લઈ રહ્યો છે અથવા ઓછામાં ઓછું સ્થિર ગુણવત્તાવાળો માલ છે. હકીકતમાં તેને ગેરકાયદેસર ઉત્પાદન મળે છે, જે જાહેર આરોગ્ય અને નૈતિક વ્યાપાર બંનેને આંચકો આપે છે.

વહેલી ખબર કેમ ગેમચેન્જર છે

અહીં આક્રમક ઇન્ટેલિજન્સ અને ટાઈમિંગ જીવનરક્ષક બને છે. PCBને ચોક્કસ બાતમી મળી એટલે ટીમ સીધી ઉત્પાદન સ્થાન સુધી પહોંચી. ઉત્પાદક કડી સુધી પહોંચવું સૌથી અસરકારક છે, કારણ કે અહીંથી જ આખો બેચ ઉખેડી શકાય છે. એક વાર બોટલો રિટેલ નોડ સુધી પ્રસરી જાય એટલે એકસરખી દેખાતી બોટલોમાંથી કઈ નકલી છે તે ઓળખવામાં સમય અને સંસાધનો ઘસાઈ જાય છે.

શહેર સ્તરે આ કામ ફક્ત પોલીસ પર મૂકી શકાય તેમ નથી. ફૂડ એન્ડ ડ્રગ નિયંત્રણ વિભાગ જેવી પ્રયોગશાળાઓ ધરાવતી એજન્સીઓ સેમ્પલિંગ અને કન્ફર્મેટરી પરીક્ષણોથી કેસ પુરાવેસભર બનાવે છે. મ્યુનિસિપલ તંત્ર બજાર અને ભંગાર ક્લસ્ટર પર સઘન ચેક ચલાવી પેકેજિંગ સામાનની ગેરકાયદેસર ખરીદી વેચાણને નિશાન બનાવી શકે છે. સંયુક્ત ડ્રાઈવ, શેર કરાયેલ ઇન્ટેલિજન્સ અને રૂમદીઠ અનૌપચારિક ફેક્ટરી સુધી પહોંચતા નકશા વગર આ ચેઇન તૂટતી નથી.

સમયસર કન્ફિસ્કેશન, વૈજ્ઞાનિક ટેસ્ટિંગ અને જાહેર ચેતવણી આ ત્રણ પગથિયા સાથે ચાલે તો અસર ગણતરીએ દેખાય છે. બજારમાં બ્રાન્ડેડ ખાલી બોટલો ભંગારમાં છોડતાં લોકો માટે પણ જાગૃતિ જરૂરી છે. ખાલી બોટલો સીધી રિસાયક્લિંગ ચેનલમાં જવી જોઈએ, ગેરકાયદેસર વપરાશ સુધી નહિ.

ગ્રાહકે શું ધ્યાન રાખવું

ગ્રાહક માટે પ્રથમ નિયમ છે સ્રોત પર ભરોસો. અસ્પષ્ટ જગ્યાએથી ઊંચા દરે મળતી所谓 બ્રાન્ડેડ બોટલ આકર્ષક લાગે, પરંતુ બિલ અને લાયસન્સ ધરાવતા સ્રોત સિવાયથી ખરીદી જોખમી છે. બોટલની સીલ, પ્રિન્ટની ગુણવત્તા અને બેચ કોડ જેવી દેખાય તેવી વિગતો ચકાસવાથી મદદ મળે છે, પરંતુ નકલી ઘણીવાર એવી જ દેખાય છે. એટલે સ્રોત અને બિલ પર ભાર આપવો શ્રેષ્ઠ છે.

પોલીસની કાર્યવાહીનો સંદેશ

આ કેસમાં PCBએ ચાર લોકોને ઝડપી લીધા છે અને મુખ્ય સૂત્રધાર તરીકે વ્યક્તિની ઓળખ કરી છે. તપાસમાં નકલી બોટલિંગનો સાધન સામગ્રી અને સસ્તો દારૂ કબજે થયો છે. ટીમે સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે ભેળસેળમાં ફ્લેવર સિવાય કંઈક વધુ કેમિકલ હતું કે નહીં તેનો અભ્યાસ ચાલુ છે. આ પારદર્શકતા જરૂરી છે, કેમ કે આરોગ્ય સંબંધિત દાવાઓ પર નિર્ણાયક નિવેદન ટેસ્ટિંગ પછી જ આવવું જોઈએ.

દરોડો, સીઝર અને અટકાયત પ્રથમ સોપાન છે. તે પછી પુરાવાનું કેમિકલ વિશ્લેષણ, ડિજિટલ ઓર્ડર ટ્રેલની પુનર્નિર્માણ પ્રક્રિયા અને પેકેજિંગ સામગ્રીના સ્રોત સુધી ટ્રેસિંગ અનિવાર્ય બને છે. કોર્ટમાં દંડાત્મક પરિણામ લાવવા માટે ચેઇનની દરેક કડીને કાયદેસરની રીતે સાબિત કરવી પડે છે.

આગળ શું કરવું

શહેર માટે માર્ગ સ્પષ્ટ છે. ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત દરોડાઓની આવર્તન વધારવી. ભંગાર બજારમાં બ્રાન્ડેડ બોટલોના સંગ્રહ અને વેચાણ માટે અલગ પરમિટ અને ટ્રેસ લોગ બનાવવો. પ્રિંટિંગ યુનિટ પર કડક ચેક ચલાવી લેબલ સ્ટિકરના ઓર્ડરનું ઓડિટ ફરજીયાત કરવું. શંકાસ્પદ બોટલો અંગે નાગરિકોને ઝડપી હેલ્પલાઇન આપવી. પોલીસ, ફૂડ એન્ડ ડ્રગ અને મ્યુનિસિપલ તંત્રનું સમન્વયિત ઓપરેશન્સ સેલ આ કામનું કેન્દ્ર બની શકે છે.

શાહપુરની ફેક્ટરી પર થયેલી કાર્યવાહી એક પાઠ સ્પષ્ટ કરે છે. ગેરકાયદેસર ઉત્પાદન ત્યાં જ અટકે છે જ્યાંથી તે જન્મે છે. શહેરની આરોગ્ય સુરક્ષા માટે આ પાઠને સંસ્થાગત રીતે અમલમાં મૂકવો હવે ફરજ બની ગયો છે.