સુરતના પાંડેસરા વિસ્તારમાં માતૃશક્તિ યોજનાથી વિતરણ માટે આવેલા કઠોળ અંગે એક્સપાયર્ડ અને વપરાશયોગ્ય ન હોવાના આક્ષેપો સ્થાનિક ચિંતા નથી, તે સિસ્ટમનો સિગ્નલ છે. સગર્ભા અને ધાત્રી માતાઓ માટે આવશ્યક પ્રોટીન સ્રોતની ગુણવત્તા પર સવાલ ઊભો થાય, ત્યારે મુદ્દો એક બોરીથી મોટો બને છે. જાહેર યોજનામાં વિશ્વાસ માલથી નહીં, મિકેનિઝમથી બને છે.

સ્થળ પરથી જે તથ્યો સામે આવ્યા, તે સ્પષ્ટ છે. એક સ્થાનિક રાશન દુકાનદારનો દાવો છે કે કઠોળ સીધો સરકારી ગોડાઉનમાંથી આવે છે અને ફરજિયાત સ્વીકારવો પડે છે. પરત આપવા પ્રયત્ન કરો તો પરત લેવાતો નથી, એમ તે કહે છે. આંગણવાડી બહેનોના જણાવ્યા મુજબ 28 જૂને આવેલા કેટલાક લોટને તેઓએ એક્સપાયર્ડ ગણાવ્યો અને અન્ય આંગણવાડી પાસેથી પણ પુષ્ટિ થઈ. ગોડાઉન મેનેજર તથા ઉચ્ચ અધિકારીઓને રજૂઆત થઈ હોવાની વાત કહેવામાં આવી છે, અને મુદ્દો તપાસ હેઠળ છે. આ તથ્યો સ્થાનિક સ્ત્રોતોએ ઉપસ્થિત કરેલા આક્ષેપો છે, અને તંત્ર દ્વારા તેની સ્ક્રુટિની જરૂરી છે.

જાહેર પોષણમાં વિશ્વાસ માલથી નહીં, મિકેનિઝમથી બને છે.

સમસ્યા બોરીની نہیں, ચેઇનની છે

કઠોળ જેવું બેઝિક પોષણ આંગણવાડી સ્તરે અટકાવવામાં આવે, તો ચાર કડીઓ તરત ચકાસવી પડે. પ્રથમ, ખરીદી અને ક્વોલિટી એશ્યોરન્સ. બીજી, ગોડાઉન સ્ટોરેજ અને ઇન્વેન્ટરી મેનેજમેન્ટ. ત્રીજી, ટ્રાન્સપોર્ટ, હેન્ડઓવર અને રિસીવિંગ વખતે દેખરેખ. ચોથી, પરત કરવાની સ્પષ્ટ નીતિ અને ઝડપી રિપ્લેસમેન્ટ. એક કડી ઢીલી પડે તો આખી ચેઇન અવિશ્વસનીય લાગે છે.

આ કિસ્સામાં આંગણવાડી બહેનોની સતર્કતા કડીને બચાવવાનો પ્રયત્ન લાગે છે.基层 પર સાદો નિયમ હોવો જોઈએ, પ્રથમ સમાપ્તી, પ્રથમ બહાર, એટલે કે FEFO. એટલે ગોડાઉનમાં તારીખ મુજબ માલ ગોઠવવો, બહાર જતો દરેક લોટ, બેચ નંબર, મેન્યુફેક્ચરિંગ અને એક્સપાયરી તારીખ સ્પષ્ટ રીતે નોધવી. જો સ્થાનિક સ્તરે દાવા મુજબ ગોડાઉન પરત લેવાનું ઈનકાર કરે, તો પરત કરવાની વ્યવસ્થા કાગળ પર છે પરંતુ ધરતી પર નથી એવું લાગે છે. આ ગ્લિચ વિશ્વાસ તોડે છે.

ક્વોલિટી એશ્યોરન્સ ફક્ત ચેકલિસ્ટથી આગળ

ગુણવત્તા ખાતરી કાગળ પૂરતી ન રહે. પ્રિ-ડિસ્પેચ સેમ્પલિંગ અને ઓન-અરાઈવલ ચેક બંને ફરજિયાત બને. હरेक બેચ માટે સ્પષ્ટ સેમ્પલ નંબર, કબૂલાત નોટ, અને જરૂરી હોય તો પ્રાથમિક લેબ ચકાસણીનો રેકોર્ડ હોવો જોઈએ. આ દસ્તાવેજ આંગણવાડી સુધી દૃશ્યમાન રહે, તો基层 કર્મચારીઓને નિર્ણય લેવો સહેલો પડે.

જવાબદારી બેચ ટ્રેસેબિલિટીમાં બંધાય છે. ડિજિટલ લોગ, જે ગોડાઉનથી દુકાન સુધી બોક્સ અથવા બોરી સ્તરે બેચ નંબર જોડે છે, ભવિષ્યમાં ગેરસમજ ઓછી કરે છે. કોઈ ફરિયાદ આવે, તો કયો બેચ હતો, કયા દિવસે શિફ્ટ થયો, કોણે રિસીવ કર્યો, કોણે ઓબ્જેક્શન નોંધ્યું, આ બધું બે ક્લિકમાં દેખાય, એવી વ્યવસ્થા વિશ્વાસ વધારે છે.

ગોડાઉનથી દુકાન સુધી, સ્ટોરેજ છે કિંગપિન

સ્ટોરેજ હાઈજીન માત્ર સફાઈ નથી. તે તાપમાન, ભેજ, વેન્ટિલેશન, પેસ્ટ પ્રિવેન્શન અને યોગ્ય સ્ટેકિંગનો સંયોજન છે. કઠોળ માટે સુકી, હવા ચાલી શકે તેવી જગ્યા, પેલેટ પર ઊંચે સ્ટેકિંગ, અને બોરી વચ્ચે ગેપ અનિવાર્ય છે. તારીખ મુજબ ગોઠવણ થાય, તો નવી બેચ જૂનીને બાયપાસ નથી કરતી. નિયમિત આંતરિક ઓડિટ ચેકલિસ્ટમાં એક્સપાયરી કટઓફ ડેટ્સ લાલ નિશાનીની જેમ સ્પષ્ટ દેખાવો જોઈએ.

પરત નીતિને ઓપરેશનલ બનાવવી એટલી જ અગત્યની છે.基层થી જો કોઈ માલ પર પ્રશ્ન થાય, તો 72 કલાકમાં પિકઅપ, ઇન્ટરિમ રિપ્લેસમેન્ટ અને 7 દિવસમાં અંતિમ રિપોર્ટ જેવી SLA ગોઠવાય, તો પરિસ્થિતિ ગરમ થતી અટકે. આ પ્રક્રિયા જાહેર ડેશબોર્ડ પર દેખાતી રહે, તો લોકોની શંકા ઓછી થાય.

થર્ડ-પાર્ટી ટેસ્ટિંગ અને નાગરિક નજર

થર્ડ-પાર્ટી ટેસ્ટિંગ વિશ્વાસનો સ્વતંત્ર સ્તંભ છે. સમયાંતરે રૅન્ડમ સેમ્પલ શહેરની જુદી જુદી આંગણવાડીઓમાંથી ઉઠાવી, માન્ય લેબમાં ચકાસવા, અને સારાંશ જાહેર કરવાનો નિયમ પારદર્શકતા આપે છે. આવી ટેસ્ટિંગ ફરિયાદ આવે ત્યારે જ નહીં, પરંતુ રૂટીન કેલેન્ડર પર થતી રહે, તો પ્રતિક્રિયાત્મક નહીં, પ્રૉએક્ટિવ સંસ્કૃતિ ઊભી થાય.

સમુદાય દેખરેખ વ્યવસ્થિત બનાવવી જોઈએ. આંગણવાડી માતા સમિતિ અથવા સ્થાનિક આરોગ્ય શિક્ષણ સમિતિઓ સાથે માસિક ક્વોલિટી મિટીંગ રાખવી, જેમાં છેલ્લા મહિને આવેલા માલના બેચ, તારીખો અને પ્રશ્નો પર ખુલ્લો રિવ્યૂ થાય.基层ની અવાજ સિસ્ટમમાં દસ્તાવેજી થાય, અને વોટ્સઍપ કે કાગળ પરની ફરિયાદના બદલે, ટિકિટ નંબરવાળી હેલ્પલાઈન અથવા પોર્ટલથી ફરિયાદ લોગ થાય, જેથી જવાબદારીનો પાથ ફોલો થઈ શકે.

નીતિ, કોન્ટ્રેક્ટ અને પારદર્શકતા

ખરીદી કરારોમાં કડક ગુણવત્તા કલોઝ, FEFO પાલન અને પરત રિપ્લેસમેન્ટ SLA લખાઈ જાય, તો સપ્લાયર્સ અને હેન્ડલર્સ સાવચેત રહે. પ્રદર્શન અનુસરણ માટે ત્રિમાસિક ઓડિટ અને જાહેર સ્કોરકાર્ડ બનાવવાથી, સારા પ્રદર્શન કરનાર જૂથોને પ્રોત્સાહન મળે અને નીચા સ્કોરવાળાઓ માટે સુધારનો સ્પષ્ટ માર્ગ બને.

જાહેર ડેટા પારદર્શકતા વિશ્વાસ પાછો લાવવાની કી છે. વિસ્તાર મુજબ કેટલા બેચ પહોંચ્યા, કેટલામાં ઓબ્જેક્શન આવ્યા, કેટલા દિવસમાં રિપ્લેસમેન્ટ થયું, અને કેટલા કેસ પેન્ડિંગ છે, તેનો સંક્ષિપ્ત ડેશબોર્ડ ઉપલબ્ધ થાય, તો અફવા કરતાં તથ્ય આગળ રહે.

સુરતમાંથી શિખામણ

આ કેસમાં સ્થાનિક દુકાનદાર અને આંગણવાડી બહેનોના દાવાઓ, અને રજૂઆત પછી પગલાંની રાહ જોવાતી હોવાની હકીકત, જાહેર પોષણ ચેઇનમાં બે સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે. પ્રથમ,基层ને શક્તિ, નિયમ અને સાધન આપવાની તાતી જરૂર છે, જેથી શંકાસ્પદ માલ અટકાવવો, નોંધવો અને સમયસર રિપ્લેસ કરાવવો સરળ બને. બીજા, ગોડાઉન અને અધિકારીઓની જવાબદારી ટ્રેસેબલ બને, જેથી ફરિયાદ પર તરત હલચાલ દેખાય.

આંગણવાડીએ 28 જૂનનો માલ એક્સપાયર્ડ ગણાવ્યો હોવાનો ઉલ્લેખ બતાવે છે કે基层નું પ્રથમ ફિલ્ટર કાર્યરત છે. હવે સિસ્ટમનું બીજું ફિલ્ટર, એટલે કે પરત અને રિપ્લેસમેન્ટ, તેમજ નિષ્પક્ષ તપાસ, સમયબંધ રીતે ઊભું રહે તે જરૂરી છે. ફરિયાદની સ્ક્રુટિની અને તથ્યો સામે આવ્યા પછી જ જવાબદારી નક્કી થશે. તત્કાલ, ઓપરેશનલ સુધારા સાથે પારદર્શક સંવાદ, વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કરવાનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે.

જાહેર પોષણ આશ્વસ્ત સેવાઓમાં વિશ્વાસ પાછો મેળવવો હોય, તો શબ્દોથી પહેલાં સિસ્ટમ કામમાં દેખાવા જોઈએ. કઠોળની એક બોરી શરૂઆત બની શકે, પરંતુ અંતિમ લક્ષ્ય મહિલાઓ અને બાળકોનો દિવસનો થાળો છે. તે થાળીમાં વિશ્વાસ ભરવો, એ જ સાચો ગવર્નન્સ ટેસ્ટ છે.