યુએસ સ્પેસ ફોર્સે પોતાના નેશનલ સિક્યુરિટી સ્પેસ લૉન્ચ કાર્યક્રમના ત્રીજા ચરણ માટે ખરીદીની છત્રછાયા મોટાપાયે ખોલી છે. લેન ૧નું મહત્તમ મૂલ્ય ૫૬૦ કરોડ ડોલરથી સીધું ૧,૭૦૦ કરોડ ડોલર સુધી ત્રિગુણું કરાયું છે, જ્યારે સમગ્ર ચરણ માટેની સંકેતિત ખરીદી ૩,૦૦૦ કરોડ ડોલર સુધી જઈ શકે છે.นี่ સંદેશો સીધો છે, મિશનોને ઇવેન્ટ નહિ ગણો, તેને સમયપત્રક માનીને ચલાવો, અને પુરવઠા ઝટકાઓ સામે સ્થિતિસ્થાપકતા બાંધો.

એક કાર્યક્રમ, બે લેન્સ, જુદા જોખમ-પ્રોફાઇલ

આ ત્રીજા ચરણમાં બે સ્પષ્ટ લેન્સ છે. લેન ૧ એવા મિશનો માટે છે જ્યાં જોખમ-સહનશીલતા વધારે છે, જેમ મધ્યમ-લિફ્ટ, પ્રયોગાત્મક પેલોડ્સ અથવા કન્સ્ટેલેશનો માટેનાં રાઇડશેર. અહીં પ્રવેશદ્વાર વધુ ખુલ્લું છે, ભારે સૈન્ય સર્ટિફિકેશનની ફરજ વિના. આ જ લેન માટે ખર્ચની સીમા ૧,૭૦૦ કરોડ ડોલર સુધી વધારાઈ છે. લેન ૨માં જાય છે દેશના મહામૂલ્યાંકનવાળા વ્યૂહાત્મક ઉપગ્રહો અથવા કઠોર પરિસ્થિતિઓ માટે હાર્ડન કરેલી કમ્યુનિકેશન સિસ્ટમો. આ માટે લિફ્ટ-વાહકોને લાંબી સર્ટિફિકેશન પાર કરવી પડે છે. હાલમાં સ્પેસએક્સના ફાલ્કન 9 અને ફાલ્કન હેવી, અને યુનાઇટેડ લૉન્ચ અલાયન્સનો વલ્કન જ લેન ૨ માટે સર્ટિફાઇડ છે.

અર્થશાસ્ત્રની ભાષામાં, લેન ૧ આપોઆપ વ્યાપારી ઇનોવેશનની ગતિ સાથે સિંક થાય છે, જેથી સૈન્યને સ્પર્ધાત્મક દરે અને ઝડપી વિન્ડોમાં લૉન્ચ ક્ષમતા મળે. લેન ૨માં સુરક્ષા અને નિર્ભરતા સર્વોચ્ચ છે, એટલે પુરવઠાકર્તા જથ્થો નાનો અને નિયંત્રિત રહે છે.

ટાસ્ક ઓર્ડર મોડલ, સ્ટેશન જેવી ગતિ

સ્પેસ સિસ્ટમ્સ કમાન્ડ દર વર્ષે લેન ૧ માટે મિશનોના બંડલ પર બિડિંગ ખોલે છે, બાદમાં વિજેતાઓને વ્યક્તિગત, ફિક્સ્ડ પ્રાઇસ ટાસ્ક ઓર્ડર આપે છે. અર્થાત, દરવાજો અનેક ખેલાડીઓને, પણ એક મિશન એક ઓર્ડર, સ્પષ્ટ ડિલિવરી અને ભાવ. આ મોડલથી કમાન્ડ માટે ઓપરેશનલ કેડન્સ સંભવ બને છે. નવા વાહકો જોડાતા રહે, પરંતુ મિશનની ગાડી સમય પર છૂટે.

અત્યાર સુધી લેન ૧ માટે સ્પેસએક્સ, યુલએ, બ્લૂ ઓરિજિન શરૂઆતના પસંદ થયા હતા, ત્યારબાદ રૉકેટ લેબ, સ્ટોક સ્પેસ, અને તાજેતરમાં રિલેટિવિટી સ્પેસ તથા ઇમ્પલ્સ સ્પેસ જેવી કંપનીઓને પણ સ્પર્ધામાં જગ્યા મળી. કેટલાક ટાસ્ક ઓર્ડર વિવિધ કંપનીઓને મળ્યા છે, આગળ કોણ કેટલું જીતશે તે ખુલ્લો પ્રશ્ન છે, પરંતુ નિયમિત કેડન્સ જ મૂળ માપદંડ બને છે.

પાઠ સીધો છે, મિશનને ઇવેન્ટ નહિ, પરંતુ શેડ્યુલ તરીકે ચલાવો, અને પુરવઠા ઝટકા સામે સ્થિતિસ્થાપકતા બનાવો.

આથી પ્રોક્યોરમેન્ટનો ભાર કિફાયતી નક્કરતા તરફ જાય છે. મોટા એકમાત્ર પ્રવાસ કરતા વિશ્વસનીય વારંવાર જતા ટ્રેનો જરૂરી છે, જેથી કન્સ્ટેલેશનો જલદી ટોપ અપ થાય, ખૂટેલા સેટેલાઇટો ઝડપથી બદલી શકાય, અને નવી ક્ષમતાઓને પાઇલોટ કરવા માટે દર કેટલાક સપ્તાહે જાળામાં સ્લોટ મળે.

સ્પેસ ફોર્સ અને નાસા, મંડેટ જુદાં

આ બધું સાયન્સ મિશન માટે નથી. સ્પેસ ફોર્સનું મિશન રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે ઓર્બિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ચલાવવાનું છે. નાસા વૈજ્ઞાનિક શોધખોળનું ઘર છે, તેનું પ્રોક્યોરમેન્ટ અને જોખમ પ્રોફાઇલ જુદું રહે છે. એટલે આ ખરીદીની વધારાની સીમાઓને નાસાના બજેટ અથવા વૈજ્ઞાનિક મંડેટ સાથે ગલત ન ગોઠવવી જોઈએ. અહીં વાત છે સવારથી સાંજ સુધી ચાલતી સલામત, રિપીટેબલ ટ્રાન્સપોર્ટની.

ભારતીય પાઠ, એક્સેસ નહિ, પદ્ધતિ

ભારત તરફ જોતા, અગત્યનો મુદ્દો એ નથી કે આ બજારમાં કોણ ઘૂસશે. સ્પેસ ફોર્સનો બજાર અમેરિકન સુરક્ષા તંત્રના નિયમો હેઠળ છે. પાઠ એ છે કે ડિફેન્સ ગ્રાહકો payload વર્ગોને સ્ટાન્ડર્ડાઇઝ કરે છે, અને રૉકેટ ઉપર સમય ખરીદે છે, જેમ ક્લાઉડ કમ્પ્યુટમાં કંપનીઓ કમ્પ્યુટ આવર્સ ખરીદે છે. જેથી સપ્લાયરને પોતાની ફ્લીટ મેનેજમેન્ટ, રીફર્બિશમેન્ટ ટર્નઅરાઉન્ડ અને ગ્રાઉન્ડ ઑપરેશન્સને સ્ટેશન ટાઇમટેબલ સાથે મિલાવવું પડે. જે કંપનીઓ મિશન ડિઝાઇન અને મેનિફેસ્ટને મોડ્યુલર બનાવે છે, તે જ સ્પર્ધાત્મક રહે છે.

આ વિચારસરણી ભારતીય નાગરિક અવકાશ, ઉપગ્રહ ઓપરેટરો અને ખાનગી લોન્ચ સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે માર્ગદર્શક છે. ગ્રાહકને એકવારની રાહત કરતા નિયમિત સર્વિસ સ્તર આપો. પેલોડ વર્ગો સ્પષ્ટ કરો, ગ્રાઉન્ડ સર્વિસ અને ઇન્શ્યોરન્સને બંડલ કરો, અને દર મહિનાની વિન્ડો ખાતરીપૂર્વક રાખો. ઇનોવેશન માટે જગ્યા રાખો, પરંતુ કોર ઓફરિંગમાં સરપ્રાઇઝ ઓછાં રાખો. પરિણામે સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમમાં કેપિટલ પર લૉન્ચ ઘટે છે, અને મિશન ફેલ્યોરમાંથી પુનઃસ્થાપન ઝડપે થાય છે.

કેમ હવે, અને આગળ શું જોવું

પેન્ટાગનની માંગ વધતી દેખાય છે, ખાસ કરીને કન્સ્ટેલેશન આધારિત સર્વેલન્સ અને ડેટા રિલે માટે. લેન ૧નું કોટો વધારવું એ જ સિગ્નલ છે કે વ્યાપારી ક્ષમતાઓને વધુ વેગથી ટેપ કરાશે. સર્ટિફાઇડ હેવી લિફ્ટ માટે લેન ૨નું બારીક નિયંત્રણ યથાવત રહેશે. આગળ નજર ત્યાં રાખવાની છે કે લેન ૧ના ટાસ્ક ઓર્ડર કયા ગતિએ બહાર પડે છે, કેટલા નવા વાહકો વાસ્તવમાં નિયમિત ફ્લાઇટ કેડન્સ મેળવે છે, અને સપ્લાય ચેઇન ઝટકાઓ સામે કેવી રીતે રેડન્ડન્સી બાંધાય છે.

નિષ્કર્ષ સ્પષ્ટ છે. ૩,૦૦૦ કરોડ ડોલર સુધીની આ ખરીદ યોજના મિશન કાઉન્ટ વિશે નથી, તે સેવા સ્તર વિશે છે. જેમ રેલવે સમય પર દોડે છે અને કોચ બદલાતાં રહે છે, તેમ સૈન્યના ઉપગ્રહો માટે નિશ્ચિત વિન્ડો, સ્થિતિસ્થાપક મેનિફેસ્ટ અને બહુ પુરવઠાકર્તા પાઇપલાઇન જરૂરી છે. જે લોન્ચ પ્રોવાઇડર્સ આ શિડ્યૂલિંગ અને ઓપરેશનલ શિસ્તને કોર કંપનીટન્સ બનાવશે, તે જ આગામી દાયકામાં આગળ રહેશે.