કેન્દ્રના આરોગ્ય મંત્રાલયે ચાંદીપુરા વાયરસ સામે Gujarat અને Rajasthanમાં National Joint Outbreak Response Team, એટલે કે NJORT, તૈનાત કરી છે. સંકેત સ્પષ્ટ છે, લડાઈ હવે ફક્ત હોસ્પિટલની દીવાલો અંદર નહિ, પરંતુ એકીકૃત સર્વેલન્સ, લેબ-સહકાર અને ઝડપી ડેટા વહેંચણી પર ટકી છે. મંત્રાલય મુજબ આ મોન્સૂનમાં માત્ર ગુજરાતમાં ઓછામાં ઓછા 22 બાળકોના મોત નોંધાયા છે. તેથી પ્રભાવિત જિલ્લાઓમાં દેખરેખ અને વૈજ્ઞાનિક તપાસ તેજ કરી દેવામાં આવી છે.

NJORTનું કામ, અને શા માટે હવે

ચાંદીપુરા વાયરસ ઉદ્ભવતો આર્બોવાયરસ છે, મુખ્ય વેક્ટર તરીકે સૅન્ડફ્લાય માનવામાં આવે છે, અને બાળકોમાં Acute Encephalitis Syndrome સાથેના પ્રકોપો સાથે જોડાયેલો છે. NJORTમાં NCDC, ICMR અને પશુપાલન અને ડેરીંગ વિભાગના નિષ્ણાતો છે. ટીમનું મંડેટ સ્પષ્ટ છે, મેદાની તપાસ, એપિડેમિયોલોજીક મૂલ્યાંકન, ક્લિનિકલ મેનેજમેન્ટનું માર્ગદર્શન, લેબ સંકલન, વેક્ટર સર્વેલન્સ અને સાર્વજનિક આરોગ્ય પગલાં. Integrated Disease Surveillance Programme હેઠળ દેખરેખ ચાલુ છે, અને NCDCનું Public Health Emergency Operations Centre સક્રિય છે, જેથી રાજ્યોને ઓપરેશનલ સપોર્ટ સમયસર મળે.

આ કેન્દ્રિય માળખું ફક્ત તાત્કાલિક સહાય નથી. હેતુ છે ટ્રાન્સમિશન ડાયનામિક્સ, ક્લિનિકલ સ્પેક્ટ્રમ અને એપિડેમિયોલોજી વિશે પુરાવા એકત્ર કરવો, જેથી હાવભાવ નહિ પરંતુ પુરાવા આધારિત હસ્તક્ષેપો ગોઠવાય. વૈજ્ઞાનિક તપાસોમાં Acute Febrile Illness અને AES માટે સક્રિય સર્વેલન્સ, સમુદાય સ્તરીય સેરોસર્વે, તેમજ પ્રભાવિત જિલ્લાઓમાં તાવવાળા દર્દીઓની ફરજિયાત તપાસ શામેલ છે.

વેક્ટર પર અનિશ્ચિતતા, એટલે મેદાન કઠિન

વિજ્ઞાનીઓ સૅન્ડફ્લાય સાથે અન્ય આર્થ્રોપોડ્સ જેવી કે મચ્છર, ટિક્સ અને માઇટ્સની સંભવિત ભૂમિકા પણ તપાસી રહ્યા છે. મોટા પાયે વેક્ટર નમૂનાઓ એકત્ર થયા છે, પરંતુ હાલ જવાબ નક્કર નથી. 2024માં ગુજરાતના પ્રકોપમાંથી લેવાયેલા ઘણા વેક્ટર નમૂનાઓ CHPV માટે નેગેટિવ રહ્યા, એટલે કોઈ એક વેક્ટરને નિશ્ચિત રીતે દોષારોપણ થઈ શક્યું નથી. એટલે બે સીધા પાઠ. એક, વેક્ટર કંટ્રોલ એક જ જીવ પર કેન્દ્રીત કરશો તો જોખમ છે. બે, મોનીટરીંગ અને ડેટા-લિન્કેજ પર વધારે ભાર મૂકશો તો હોટસ્પોટ અને વેક્ટર-ઘટનાઓ ઝડપથી પકડાશે.

ગુજરાત માટે તરતનું એજન્ડા

ગયા કેટલાક અઠવાડિયાંના ટ્રેન્ડને જોતા, ગુજરાતને કેન્દ્રિય ટીમ સાથે બે ટૂંકાગાળાની પ્રાથમિકતાઓ તુરંત ચેકલિસ્ટમાં લાવવી જોઈએ. એક, વેક્ટર કંટ્રોલનું રિયલ-ટાઇમ ઑડિટ. સૅન્ડફ્લાય શક્ય છે, પરંતુ મચ્છર અથવા અન્ય વેક્ટરનું યોગદાન પડતું હોય તે સંભાવના ખુલ્લી છે, તેથી ઇન્ટિગ્રેટેડ વેક્ટર મેનેજમેન્ટ જરૂરી છે. નીચેના મુદ્દા તાત્કાલિક માપવા પડશે.

• આંતરિયાળ અને શહેરી બસ્તીઓમાં સૅન્ડફ્લાય માટે ઇન્ડોર રેસિડ્યુઅલ સ્પ્રે અને ઘરના આસપાસના તિરાડો, ભીંજાયેલા વિસ્તારો અને પશુશેડોમાં ટાર્ગેટેડ સપાટી ટ્રીટમેન્ટનું કવરેજ કેટલું છે.
• મચ્છર-કંટ્રોલ રૂટિન, લાર્વીસાઇડિંગ અને સ્રોત ઘટાડાના ડ્રાઇવ્સ કેટલા નિયમિત છે, તથા મેદાનની મુલાકાતોના ઑડિટ રેકોર્ડ કેટલા અપટુડેટ છે.
• બ્લોક સ્તরে ટ્રેપિંગ અને વેક્ટર ડેન્સિટી માપવા માટેના સેમ્પલિંગ ફ્રેમ અને તેની લેબ-લિન્ક કેટલા કાર્યક્ષમ છે.

બીજું, પીડિયાટ્રિક ક્રિટિકલ કેર ક્ષમતાનું ટૂંકાગાળાનું ઑડિટ. AES જેવી સ્થિતિમાં કલાકો મહત્વના બને છે. નીચેનો તાત્કાલિક ચેક જરૂરી છે.

• જિલ્લા હોસ્પિટલોથી લઈને મેડિકલ કૉલેજ અને ખાનગી નેટવર્ક સુધી પીડિયાટ્રિક ICU બેડ, વેન્ટિલેટર અને હાઇ-ફ્લો ઑક્સિજનની ઉપલબ્ધતા, અને બેડ-અપડેટ ડેશબોર્ડનું રિયલ-ટાઇમ કામકાજ.
• રેફરલ પાથવે, એમ્બ્યુલન્સમાં પીડિયાટ્રિક અડવાન્સ્ડ લાઇફ સપોર્ટ કિટ અને ટીમ-ટ્રેનિંગનું સ્તર.
• AES માટેનું સ્ટાન્ડર્ડાઇઝ્ડ ક્લિનિકલ પ્રોટોકોલ, સેમ્પલ કલેક્શનથી લઈને એન્ટિ-એડિમા અને સીઝર મેનેજમેન્ટ સુધી, જિલ્લા સ્તરે અમલી છે કે નહિ.

ગુજરાત માટે કેન્દ્રિય ટીમની હાજરીનો અર્થ ફક્ત સલાહ નહિ, પરંતુ સાથોસાથ ડેટા-ચલિત ઑપરેશન અને સમયબંધ સમીક્ષા હોવો જોઈએ.

ડેટા-શેરિંગ અને ઇન્ટર રાજ્ય કૉઓર્ડિનેશન

આ પ્રકોપ ભૌગોલિક રીતે જોડાયેલા પરિસરોમાં દેખાય છે, એટલે Rajasthan સાથેનું કૉઓર્ડિનેશન આત્મવિશ્વાસ પર નહીં, સિસ્ટમની ગતિ પર ચકાસવું પડશે. ત્રણ વ્યવહારુ પગલાં તુરંત મૂકી શકાય. એક, IDSP પર બ્લોક સ્તરે AES અને AFI એલર્ટ્સનું ક્રોસ-બોર્ડર શૅરિંગ પ્રોટોકોલ, જેથી સરહદી વિસ્તારોમાં બંને રાજ્યોની ટીમો એક સમીકરણ પર કામ કરે. બે, લેબ પોઝિટિવિટી અને હોટસ્પોટ નકશા દરેક 48 કલાકે સહા-પરિભ્રમણ થાય. ત્રણ, કોમ્યુનિકેશન મેસેજિંગનું હાર્મોનાઇઝેશન, જેથી સરહદની બંને બાજુ સમુદાયોને એકસરખી માર્ગદર્શિકા મળે.

વૈજ્ઞાનિક તપાસ અને મેદાન પર તેનો અર્થ

ગાંધીનગરના Gujarat Biotechnology Research Centreમાં વાયરસના સેમ્પલ્સનું સંપૂર્ણ જિનોમ સિક્વેન્સિંગ ચાલુ છે. પ્રાથમિક વિશ્લેષણમાં નાની જિનેટિક વેરિએશન્સ દેખાઈ છે, પરંતુ કોઈ નિષ્કર્ષ પર પહોંચવા હજી વહેલું છે. એટલે હમણાં મેદાનમાં ક્લિનિકલ પ્રોટોકોલ, સપોર્ટિવ કેર અને વેક્ટર મેનેજમેન્ટને ઝડપી બનાવવું જોઈએ, અને સેમ્પલિંગ તથા ડેટા-અપલોડની શિસ્ત કડક રાખવી જરૂરી છે.

પ્રાણીઓમાં પણ દેખરેખ વધારાઈ છે, જેથી સંભવિત રિઝર્વોયર વિશે પ્રકાશ પડે. ગાય, ભેંસ અને બકરાંના બ્લડ અને દૂધના નમૂનાઓ પરિક્ષણમાં છે. કેન્દ્રનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે, લેબ તપાસ પૂરી થયા વગર કોઈ નિષ્કર્ષ નહિ. એટલે કૃષિ અને પશુપાલન વિભાગોની ટીમો સાથે આરોગ્યતંત્રનો મેદાની ગ્રિડ એકસરખા ડેટાસેટ પર કામ કરે, તો One Health અભિગમ અસરકારક બનશે.

સમુદાય સુધી પહોંચતી સલાહ

જ્યારે તમામ વૈજ્ઞાનિક જવાબો હજી પૂરા નથી, ત્યારે લોકો માટે વ્યવહારુ સૂચનો સ્પષ્ટ રાખવા પડશે. સ્થાનિક ભાષામાં મેસેજિંગ, ખાસ કરીને માતા પિતા માટે, આ મુદ્દાઓ પર રહેલું સારું. સૅન્ડફ્લાય પ્રોન વિસ્તારોમાં ઘરના સ્લીપિંગ એરિયામાં સૂરાખો બંધ રાખવા, કીટાણુનાશક ટ્રીટેડ નેટ્સનો ઉપયોગ કરવા, પશુશેડ અને ભીંજાયેલા જગાઓમાં સફાઈ જાળવવા, તાવ અને ઉલટીઓ સાથે ચેતવણીના સ્નાયવિક લક્ષણો દેખાય તો તરત હોસ્પિટલ પહોંચી જવા. આ બધું જિલ્લા આરોગ્ય ટીમો શાળા અને આંગણવાડી નેટવર્ક સાથે જોડીને પહોંચાડે, તો ગતિ વધે.

છેલ્લે, ક્વિક રિસ્પોન્સ એટલે ફક્ત ઝડપી દોડતી એમ્બ્યુલન્સ નહિ, પરંતુ ઝડપથી દોડતો ડેટા. બ્લોક સ્તરથી રાજ્ય કંટ્રોલ રૂમ સુધી કેઝ ડિફિનિશન, ટેસ્ટિંગ, બેડ-ઉપલબ્ધતા અને વેક્ટર ડેન્સિટી વિશેનું ઇન્ટરઓપરેબલ ડેશબોર્ડ દરરોજ જીવંત રહે, તો કેન્દ્રથી આવેલા નિષ્ણાતોનું માર્ગદર્શન લોકલ ટીમો માટે તરત ઉપયોગી બનશે. ચાંદીપુરા વાયરસ સામેની લડાઈમાં ગુજરાત માટે આ જ તાત્કાલિક કામ છે, અને રાજસ્થાન સાથેનું સંકલન તેનો બળ વધારશે.