દિલ્લીના જનતર મંતર પર લગભગ એક મહિના સુધી ખેંચાયેલા તણાવમાં ગુરુવારે દીપ રાત્રે ટર્ન આવ્યો. સોનમ વાંગચુકે ગુડગાંવની મેડાન્ટા હોસ્પિટલમાં 26 દિવસનો ઉપવાસ સમેટ્યો. તેમની બાજુએ કેમેરા સામે વાંચાયેલ ખાતરીઓ હતી, જે BJP પ્રમુખ JP નડ્ડાએ સરકાર તરફથી ચર્ચાઓ બાદ જાહેરમાં વ્યક્ત કરી. આ દૃશ્યમાન ખાતરીઓને લગભગ એ જ સમયે પ્રધાનમંત્રીએ એક વિડિયો મારફતે આપેલા સંકેતનો સથવારો મળ્યો, જેમાં તેમણે જણાવ્યું કે પેપર લીક સામે કડક જોગવાઈ અને ફાસ્ટ ટ્રેક અદાલતો ધરાવતો ડ્રાફ્ટ કાયદો શુક્રવારે કેબિનેટ સમક્ષ મૂકાશે. પરિણામે ઉપવાસ તૂટ્યો, પરંતુ રસ્તાનો સવાલ પૂરો થયો નથી.

ક્રમ અને સંકેતો: તણાવ ઉતારવાનો સૂત્ર

આ છૂટકારો આકસ્મિક ન હતો. 20 જુલાઈની સંસદ કૂચ પછીથી ઉજાગર રીતે ત્રણ મુદ્દા આગળ ધપાવવામાં આવ્યા. શાંતિપૂર્ણ વિરોધીઓ પર કેસ ન કરવા અંગે સકારાત્મક ભૂમિકા, પેપર લીક અને પરીક્ષા સુધારાઓ પર સંસદમાં ચર્ચાની તૈયારી, અને આત્મહત્યાગ્રસ્ત પરિવારોને વળતર અંગે વિચારણા. ગુરુવાર રાત્રે મેડાન્ટામાં JP નડ્ડાએ આ બધી ખાતરીઓ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં વાંચીને સંદેશ આપ્યો કે સરકાર દમન કરતા સંવાદ તરફ ઝૂકી રહી છે. NDTVના વિડિયોમાં આ વાંચન સ્પષ્ટ દેખાય છે. આ દૃશ્યમાનતા, એટલે કેમેરા સામેની ખાતરી, તણાવ ઉતારવા માટે મુખ્ય પગલું સાબિત થઈ.

આ સાથે જ, પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ મોડીરાત્રે પોસ્ટ કરેલા વિડિયોમાં કહ્યું કે પેપર લીક સામે કડક પગલાં માટેનો ડ્રાફ્ટ કાયદો તૈયાર છે અને શુક્રવારે કેબિનેટમાં જશે. કડક સજા અને ઝડપી ન્યાયની પ્રતિબદ્ધતા જાહેર થતાં સરકારે સુધારા તરફ દિશા બતાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો. ThePrintના અહેવાલે આ બાબત નોંધાવી છે. તેમ છતાં અગત્યનું એટલું કે કાયદો હજી પાસ થયો નથી અને કેબિનેટ મંજૂરી પણ પૂર્વનિર્ધારિત નથી, માત્ર રજૂઆતની પ્રક્રિયા શરૂ થવાની વાત કરવામાં આવી છે.

28 જૂનથી 23 જુલાઈ: ઘટનાઓ અને ફરજિયાત સરહદો

28 જૂનથી વાંગચુકે જનતર મંતર પર અનિશ્ચિત ઉપવાસ શરૂ કર્યો, વિદ્યાર્થીઓની પેપર લીક અને જવાબદારીની માંગને કેન્દ્રમાં રાખીને. 17 જુલાઈ સુધી પ્રદર્શન શાંતિપૂર્ણ રહ્યું હોવાનો દાવો બાદમાં દાખલ થયેલી એક PILમાં થયો. 18 જુલાઈએ પોલીસ વાંગચુકને સાફદરજંગ હોસ્પિટલ લઈ ગઈ અને સ્થળ ખાલી કરાયું હોવાનો આ જ અરજદારે આક્ષેપ મૂક્યો. આ દાવા હજી ન્યાયિક તપાસની પાયે છે, તેથી તેને તથ્યરૂપે નિશ્ચિત માનવું યોગ્ય નથી. આ માહિતીઓ webindia123 પર નોંધાઈ છે.

20 જુલાઈએ CJPની સંસદ કૂચ અને ત્યારબાદ સરકાર તરફથી જાહેર ખાતરીઓનો તબક્કો આવ્યો. વાંગચુકને હોસ્પિટલ ખસેડ્યા પછી તેમની પત્નીએ હાઇકોર્ટનો દરવાજો ખખડાવ્યો અને પછી તેમને મેડાન્ટા ખસેડવાની છૂટ મળી. આખી ક્રિયા દરમિયાન વાંગચુકે વારંવાર અનુરોધ કર્યો કે હિંસા ન થાય. અંતે 23 જુલાઈની રાત્રે તેમણે ઉપવાસ તોડ્યો. આ નિર્ણય લાંબી વાટાઘાટો અને સંભવિત હિંસાની ભીતિ વચ્ચે લેવાયો હોવાનો ઉલ્લેખ તેમણે પોતે X પર કર્યો. NDTV અને ThePrint બંનેએ આ નોંધ્યું છે.

તે જ દિવસે દિલ્લીમાં જનતર મંતર અને આસપાસ મોબાઇલ ઈન્ટરનેટ અર્ધરાત્રિ સુધી સ્થગિત રાખવાનો હુકમ ચર્ચામાં રહ્યો. આ પગલું શાંતિ જાળવવા માટે તાત્કાલિક નિયંત્રણ તરીકે વપરાયું હોવાનું Financial Expressના અપડેટ્સમાં નોંધાયું છે.

દૃશ્યમાન ખાતરીઓએ તાત્કાલિક માર્ગ ખાલી કરાવ્યો, મૂળ સવાલો હજી સવાલ તરીકે જ ઊભા છે.

બિંદુવાર સમાધાન નહીં, પણ કિંમતી વિરામ

આ તબક્કે સરકાર અને આંદોલન વચ્ચે કોઈ લખાણબંધ સમજૂતી જાહેરમાં મુકાઈ નથી. એટલે વાંગચુકે ઉપવાસ કેમ સમેટ્યો તેનો ઔપચારિક દસ્તાવેજ ઉપલબ્ધ નથી. જે ઉપલબ્ધ છે તે દૃશ્યમાન ખાતરીઓ અને PMનો વિડિયો. આ જોડાણે બે કામ કર્યા. પ્રથમ, તણાવને નરમ કરવા પૂરતી જગ્યા ઊભી કરી. બીજા, કાયદાકીય સુધારાની દોડ જલદી શરૂ થવાની ભાવના પેદા કરી. ThePrint અને NDTVની રિપોર્ટિંગ મુજબ, નડ્ડા દ્વારા વાંચાયેલ ખાતરીઓમાં શાંતિપૂર્ણ વિરોધીઓ સામે કેસ ન કરવાની સકારાત્મકતા, સંસદમાં ચર્ચાનો વચન અને આત્મહત્યાગ્રસ્ત પરિવારોને વળતર પર વિચારણા જેવી બાબતો આવરી હતી. પરંતુ કોઈ લખાણબંધ શરતો જાહેર નથી.

આ જ દરમ્યાન કેબિનેટ નિયુક્તિ સમિતિએ ઉચ્ચ શિક્ષણ સચિવ પદે નરેશ પાલ ગંગવારની નિમણૂંક કરી અને વીનેત જોશીને અન્ય ખાતામાં ખસેડ્યા હોવાનું ThePrintએ નોંધ્યું છે. વહીવટી સ્તરે જવાબદારીને ફરી ગોઠવવાનો સંકેત તરીકે આ પગલાને જોવામાં આવી રહ્યું છે.

રાજીનામાની માંગ યથાવત, ગલીઓમાં ચેતવણી યથાવત

ઉપવાસ સમાપ્ત થતાં જ CJPના અભિજીત દિપકે રાહત વ્યક્ત કરી, પરંતુ સ્પષ્ટ કહ્યું કે શિક્ષણ પ્રધાન ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનો રાજીનામું થાય ત્યાં સુધી જનતર મંતર પરનો શાંતિપૂર્ણ વિરોધ ચાલુ રહેશે. Reuters દ્વારા નોંધાયેલી આ રેખા Yahoo પર જોવા મળે છે, અને ThePrintના અહેવાલમાં પણ આ સ્થિતિ સ્પષ્ટ છે. એટલે કેન્દ્રે તણાવ ઉતાર્યો છે, પરંતુ મૂળ રાજકીય અડીખમ મુદ્દો યથાવત છે. સંસદ ભીતર શાસન પક્ષ માટે જાહેર ખાતરીઓ અને પ્રસ્તાવિત કાયદો નીતિ સુધારાઓ તરફ ચર્ચા ખસેડે છે, જ્યારે વિરોધ પક્ષ માટે PMનો વિડિયો પૂરતો જવાબ માનવામાં આવ્યો નથી. હવે આ બે સમાનાંતર રસ્તા સંસદમાં અને રસ્તા પર બંને દેખાવવા તૈયાર છે.

શું સામે આવવાનું બાકી છે

હજુ પૂછવાના પ્રશ્નો બાકી છે. ડ્રાફ્ટ એન્ટી પેપર લીક બિલનું પૂરું લખાણ જાહેર નથી. તેની કેબિનેટમાં ગતિ, સંસદીય ઍજન્ડા અને અમલીયાતના દાંત શું હશે તે ખુલવાનું બાકી છે. શાંતિપૂર્ણ વિરોધીઓ સામે FIR નહીં કરવાની સકારાત્મકતા વાસ્તવમાં કેવી રીતે વ્યાખ્યાયિત થશે તે જોવાનું છે. Indian Express મુજબ વાંગચુકના પત્રમાં આત્મહત્યાગ્રસ્ત પરિવારને વળતર અંગે વિચારણા અને અર્થપૂર્ણ સંસદીય ચર્ચાની નોંધ છે, પરંતુ આ બાબતો હજી મંજૂરી સુધી પહોંચેલી નથી.

આ બધું ચાલે ત્યારે દિલ્લી પોલીસે કરેલી ક્રિયા અંગેની ફરિયાદો પર દાખલ PIL પણ કોર્ટમાં છે. ત્યાંના દાવા અને સત્તાવાર હકીકતો વચ્ચેનું અંતર કાયદાકીય તપાસથી જ બંધ થશે. webindia123 પર આ અરજીના મુદ્દા નોંધાયેલા છે.

ગુજરાત માટે સંકેત શું

NEET સહિત રાષ્ટ્રીય પરીક્ષાઓના પેપર લીકના આંચકા ગુજરાતના વિદ્યાર્થીઓ પર પણ મનોદબાણ લાવે છે. કેન્દ્રે સૂચવેલો કાયદાકીય રસ્તો નીતિ અને દંડ બંનેને કડક બનાવે તો પરીક્ષા વિશ્વસનીયતા પુનઃસ્થાપિત થવાની દિશામાં પગલું ગણાશે. પરંતુ વિશ્વાસ પાછો લાવવા માટે માત્ર કડક સજા પૂરતી નથી. પારદર્શક પરીક્ષા પ્રક્રિયા, જવાબદારીની સ્પષ્ટ રેખા અને ઝડપી નિવારણ મિકેનિઝમ અનિવાર્ય છે. વાંગચુકના ઉપવાસના વિરામે વાતચીત માટે વેલ્વેટ રોપ ખોલ્યો છે. હવે બોલ નીતિનિર્માતાઓની કોર્ટમાં છે.